Του βιοδυναμικού γεωπόνου Μάριου Δεσύλλα
Περπατώντας το καλοκαίρι σε παλιούς ελαιώνες της Μεσσηνίας που δεν οργώνονταν, πρόσεξα στο χώμα κάτι περίεργους μικροσκοπικούς «κρατήρες» σε σχήμα χωνιού. Αυτοί οι ιδιαίτεροι σχηματισμοί, όπως ανακάλυψα αργότερα, είναι «δημιουργίες» ενός εντόμου, του μυρμηγκολέοντα ή σπιθόλιοντα (Palparis libelluloides, doodlebugs στα αγγλικά).
Είναι ένα έντομο που ανήκει στην ίδια ομάδα με τον χρύσοπα (Chrysopa carnea), τα Νευρόπτερα. Κι όπως οι προνύμφες του χρύσοπα είναι «αρπακτικά», τρώνε δηλαδή μελίγκρες κ.α. έντομα (θεωρείται μάλιστα το «νούμερο 2» ωφέλιμο μετά την πασχαλίτσα), κάτι ανάλογο κάνουν κι οι δικές του.
Στο στάδιο της προνύμφης, τρέφεται με έντομα που κινούνται πάνω στην επιφάνεια του εδάφους («βαδιστικά»), όπως μικρά σκαθάρια ή μυρμήγκια. Αν κάποια από αυτά ατυχήσουν και πέσουν στην παγίδα του, τα αρπάζει με τις δαγκάνες του κι… ακολουθεί το μοιραίον – εξ ου και «μυρμηγκολέοντας». Θεωρείται για τον λόγο αυτό πολύτιμος σύμμαχος του γεωργού, μια και συμβάλλει στη ρύθμιση πληθυσμών επιβλαβών εντόμων, όπως οι αφίδες (μελίγκρες).
Μεγαλύτερη δραστηριότητα κατά την Πανσέληνο
Το στοιχείο τώρα που αφορά το Ημερολόγιο: Βρέθηκε από ερευνητές στην Νότιο Αφρική, ότι οι τρύπες αυτές, ή παγίδες, που φτιάχνει ο σπιθόλιοντας είναι μεγαλύτερες τη μέρα της Πανσελήνου – μια διαφορά που παρατηρήθηκε ακόμα και σε συνθήκες εργαστηρίου, όταν δηλαδή τα έντομα δεν είχαν άμεση έκθεση στο σεληνιακό φως[1].
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΠΑΝΣΕΛΗΝΟΥ, ΕΔΩ.
Οι μικροί κωνικοί κρατήρες (πάνω, σε γενική όψη και λεπτομέρεια), το έντομο στο στάδιο της προνύμφης που φτιάχνει τους κρατήρες – και κάτω δεξιά το ενήλικο: μια λιβελούλα με στίγματα στα φτερά της (Photo: r/Entomology).
Σημασία
Να λοιπόν μία ακόμη απόδειξη ότι όντως το φεγγάρι, η Πανσέληνος συγκεκριμένα, επηρεάζει τους ζωντανούς οργανισμούς – και ότι όλα αυτά δεν είναι δεισιδαιμονίες κ.λπ. Αλλά μαζί και μία πρόκληση. Να εξηγήσουμε τι είδους είναι αυτές οι επιρροές, που μπορούν και περνάνε μέσα από τοίχους, όπως εξ άλλου και με τους ασθενείς στο νοσοκομείο της Ελβετίας και την διαταραχή του ύπνου τους (βλ. παλιότερη δημοσίευσή μας). Δημιουργεί η Σελήνη γύρω της, «πέρα από το φως» που εκπέμπει και κάποιο «πεδίο δυνάμεων»;
Λεξιλόγιο
Προνύμφες. Τα έντομα στο πρώτο στάδιο ανάπτυξής τους, όταν δεν έχουν ακόμη φτερά ή αλλιώς τα «σκουληκάκια» τους.
Σπιθόλιοντας. Μετά από εκτεταμένη έρευνα, κι αφού μίλησα με ανθρώπους από όλη την Κρήτη, άκουσα ως πιο διαδεδομένη άποψη ότι ο σπιθόλιοντας είναι ο μικρόσωμος άνθρωπος, ο μικροκαμωμένος, όμως με νεύρο, ο έξυπνος, ή και ο «αρπάχτρας» (από τον Οδ. Μαργαριτάκη, Φαλάσαρνα Κισσάμου Χανίων). Και βέβαια ονομάζεται έτσι ένα πρόσωπο από τον Ερωτόκριτο του Κορνάρου, ο αντίπαλος του Κρητικού αρχοντόπουλου Χαρίδημου:
«Eθάρρεψε ο Σπιθόλιοντας, κ’ εκεί θέ’ να του δώσει,
και χαμηλώνει τ’ άρματα, να μην τον-ε λαβώσει…».
Και είχαμε μόνο μία(!) μαρτυρία ότι πρόκειται για το εν λόγω έντομο της οικογένειας Myrmeleontidae (τάξη Neuroptera).
«Πολύ παλιά, ένα μιαρό[2], σαν μια μικρή ακρίδα, με χοντρό κεφάλι που το κεφάλι του έμοιαζε λίγο με λιονταριού και τρεφόταν με μυρμήγκια, το λέγαμε σπιθόλιοντα. Το είχαμε μάθει από τους παλιούς, τώρα όμως δεν υπάρχει», μας είπε ο Μιχ. Τσιριωτάκης από τα Χανιά.
Αυτό όμως εξηγείται εύκολα. Η εντατικοποίηση της γεωργίας τις τελευταίες δεκαετίες, το έχει καθώς φαίνεται εκτοπίσει. Ιδίως από τους πεδινούς τόπους που καλλιεργούνται συστηματικά, κι όπου έχει χαθεί τελείως …ακόμη και η λέξη! Αντίθετα, στα ορεινά της Κρήτης η μνήμη διασώζεται, όπως και το έντομο, αφού εκεί οργώνουν λίγο ή και καθόλου.
Άρα ναι, αυτό πρέπει να σήμαινε αρχικά η λέξη «σπιθόλιοντας», τον μυρμηγκολέοντα. Κι από εκει μάλλον να επεκτάθηκε η χρήση της ως μεταφορά-παρομοίωση για τον μικρόσωμο άνθρωπο. Αναφέρεται μάλιστα και στην ταινία του Ν. Περάκη «Λούφα και παραλλαγή: σειρήνες στη στεριά», του 2011 – όπου έτσι χαρακτηρίζεται η περσόνα του Σταυρακομαθιακάκη, που υποδύεται ο Ο. Αυγουστίδης!
Αν έχετε άλλα στοιχεία που συμπληρώνουν ή ανατρέπουν την παραπάνω άποψη, παρακαλώ επικοινωνήστε. Για την ώρα βλέπουμε ότι και μέσω των λέξεων, του προφορικού πολιτισμού, εκπέμπεται ένα SOS για να σώσουμε αυτό το έντομο (και πολλά άλλα, ίσως άγνωστα ή παρόμοια),
- με ελάχιστη κατεργασία του εδάφους (αποφεύγοντάς την τουλάχιστον από τον Μάιο έως τον Σεπτέμβριο) ή και
- το πλήρες άφημα κομματιών του κτήματος στην άγρια φύση.
ΠΗΓΗ: Μ. Δεσύλλα “Αστρονομικό καλλιεργητικό Ημερολόγιο”, 2026, e-mail: [email protected]. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 10.2.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] «Περιοδικότητα της δραστηριότητας προνυμφών Myrmeleontidae σε συνάρτηση με τον Συνοδικό κύκλο της Σελήνης», Τμήμα Ζωολογίας και Εντομολογίας Πανεπιστημίου Rhodes, Grahamstown, Νοτίου Αφρικής – “The lunar-day activity rhythm of myrmeleontid larvae”. G. J. Youthed, V. C. Moran. Department of Zoology and Entomology, Rhodes University, Grahamstown, South Africa. Journal of Insect Physiology. Vol. 15, Is. 7, Ιουλ. 1969: “Using pit volume as the criterion of activity, field and laboratory populations of Myrmeleon obscurus larvae have been shown to possess a monthly lunar (synodic) activity rhythm, with the peak at full moon”.
[2] Το «μιαρό» (ουδέτερο) αναφέρεται σε κάτι σιχαμερό, βρώμικο, ή ανήθικο. Βλ. και την λέξη «μίασμα». Στην κρητική διάλεκτο, ο όρος περιγράφει κυρίως μικρά ζώα, ερπετά ή έντομα, όπως ποντίκια, ασβοί, φίδια, ζουρίδες (νυφίτσες), και σκαντζόχοιροι, τα οποία συνήθως προκαλούν ζημιές.
πανσεληνος σπιθολιοντας παραδοση Μεσσηνιας, Κρητης σπιθολαιων Μεσσηνια, Κρητη καλοκαιρι παλιος ελαιωνας οργωμα χωμα μικροσκοπικος κρατηρας σχημα χωνιου χωνι σχηματισμος δημιουργια εντομο, μυρμηγκολεοντας μυρμηγκολεων Palparis libelluloides, doodlebugs εντομα ομαδα χρυσοπας χρυσωψ Chrysopa carnea νευροπτερα προνυμφη αρπακτικο μελιγκρα ωφελιμο πασχαλιτσα τροφη επιφανεια εδαφος βαδιστικο σκαθαρι μυρμηγκι παγιδα δαγκανα μυρμηγκολιονταρι πολυτιμος συμμαχος γεωργος ρυθμιση πληθυσμος επιβλαβη αφιδα σεληνη Νοτιος Αφρικη τρυπα συνθηκες εργαστηριου, εκθεση σεληνιακο φως κωνικος κρατηρας ενηλικο λιβελουλα στιγμα φτερο φεγγαρι, επιρροη ζωντανος οργανισμος δεισιδαιμονια επιρροες, τοιχος, ασθενης νοσοκομειο ελβετια διαταραχη υπνου υπνος εκπομπη πεδιον πεδιο δυναμεων δυναμεις συναμη προνυμφες αναπτυξη φτερα σκουληκακι σκουληκι μικροσωμος ανθρωπος, μικροκαμωμενος, νευρο, εξυπνος, αρπαχτρας Φαλασαρνα Κισσαμου Χανιων ονομα Ερωτοκριτος Κορναρος αντιπαλος Κρητικος αρχοντοπουλο Χαριδημος θαρρος αρματα, λαβωμα οικογενεια ταξη μιαρο ακριδα, χοντρο κεφαλι κεφαλη λιονταρι μυρμηγκια, Χανια κισσαμος εντατικοποιηση γεωργια πεδινος τοπος καλλιεργεια συστηματικη ορεινη μνημη μεταφορα παρομοιωση μικρος κινηματογραφικη ταινια Περακης Λουφα και παραλλαγη σειρηνες στη στερια 2011 περσονα Σταυρακομαθιακακης, Αυγουστιδης αγνωστα κατεργασια Μαιος Σεπτεμβριος αφημα κομματι κτημα αγρια φυση Περιοδικοτητα δραστηριοτητα συνοδικος κυκλος εντομολογια νοτια μιαρο σιχαμερο βρωμικο, ανηθικο μιασμα κρητικη διαλεκτος, μικρο ζωο ερπετο ποντικι, ασβος, φιδι ζουριδα νυφιτσα σκαντζοχοιρος ζημια
