Τον τίτλο του αρχαιότερου ελαιόδενδρου σε όλον τον κόσμο διεκδικεί η Γεροντοελιά στον Δαμαριώνα(*) στ’ Αδησαρού[1] της Νάξου Κυκλάδων, σύμφωνα με έρευνα του γεωπόνου – ερευνητή Γ. Κωστελένου.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΝΑΞΟΥ, ΕΔΩ.
O κύριος κορμός του δέντρου «χάθηκε» με το πέρασμα του χρόνου, διαχωρίστηκε όμως σε πολλά παρακλάδια και πλέον η διάμετρος του κορμού της Γεροντοελιάς είναι 10,8 μ. και η περίμετρός του 29 μ. Με δεδομένο ότι η ακτίνα του κορμού μεγαλώνει κατά 1 χλστ. κατ’ έτος, εκτιμάται ότι το δένδρο είναι ηλικίας περίπου 5.000 έως 6.000 ετών.[2]
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΕΣ ΥΠΕΡΑΙΩΝΟΒΙΕΣ ΕΛΙΕΣ, ΕΔΩ.
«Με βάση αυτό το δένδρο και τα αρχαιολογικά ευρήματα στον ελλαδικό χώρο διεκδικούμε την πατρότητα της εξημέρωσης της ελιάς», υποστηρίζει ο Γ. Κωστελένος. Σε κάθε περίπτωση, το ελαιόδεντρο αυτό της Νάξου «ανάγεται χρονικά στην αφετηρία της παγκόσμιας ελαιοκομίας, αποδεικνύοντας την συνεχή καλλιέργεια εξημερωμένων ποικιλιών ελιάς στην Ελλάδα από τους προμινωικούς χρόνους μέχρι τις ημέρες μας και ενισχύοντας την άποψη ότι κοιτίδα εξημέρωσης της ελιάς είναι το Αιγαίο και φορέας διασποράς αυτής της εξέλιξης οι Έλληνες».[3] Τα ευρήματα από πυρήνες (κουκκούτσια) ελιάς ταυτίστηκαν με αυτά που έχουν εντοπιστεί στην προμινωική Κρήτη και αποδεικνύουν ότι η θρουμπολιά[4] Αιγαίου καλλιεργείται εδώ για χιλιάδες χρόνια.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 30.10.2021.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ. Λεκάκη:
(*) Ο Δαμαριώνας[5] Νάξου είναι ένα ημιορεινό παραδοσιακό χωριό (από το 1978) στο κέντρο της νήσου, του Δήμου Δρυμαλίας, στους πρόποδες του βουνού Ράχη, στην άκρη του λεκανοπέδιου της Τραγαίας, στον 37ο παράλληλο [37°03′07.26″N 25°28′46.51″E]. Απέχει 16 χλμ. από την πρωτεύουσα της Νάξου, την Χώρα.
Το όνομα Δαμαριώνας είναι από το αρχαίο όνομα Δαμαρίων ή από το αρχαίο (η) δάμαρ = σύζυγος, γαμετή, που σημαίνει τόπος με καλές γυναίκες συζύγους < δάμαρ = κυρίως ἡ τιθασευθεῖσα καὶ ὑπὸ ζυγὸν ἀχθεῖσα < δαμάζω, ἐνῷ ἡ παρθένος ἐλέγετο ἀδάμαστος, ἀδμής. ΠΗΓΗ: Ἰλ. Γ. 122, κτλ., Πίνδ. Ν. 4. 92, καὶ Τραγ.· . [6]. Αναφέρεται με αυτό ήδη από τα χρόνια του Δούκα Κρίσπου του Β’ (1433).
Η κύρια ασχολία των κατοίκων είναι γεωργία και η κτηνοτροφία. Υπήρχαν κάποτε πολλά ελαιοτριβεία (σήμερα λειτουργεί μόνον ένα – αλλά το πιο σύγχρονο του νησιού). Το χωριό έχει μεγάλη παραγωγή τυριού, λόγω των μεγάλων εκτάσεων βοσκοτόπων καθώς και βελανιδιών (από το μεγάλο παλαιό βελανιδοδάσος στην Ράχη).
Αξιοθέατα
- οι πλακόστρωτοι στενοί δρόμοι,
- οι πλατείες του Πάτελου, και του Ποτηρού με τον τεράστιο γέρικο υπεραιωνόβιο πλάτανο,
- τα αρχοντικά Προμπονά, Βασιλικούλας και Μπακάλαινας
- η ιδιωτική λαογραφική συλλογή (ελεύθερη για τους επισκέπτες).
- πολλά γραφικά παλαιοχριστιανικά ξωκκλήσια στην περιοχή του Μπαούζη
- η περίφημη παλαιοχριστιανική εκκλησία, η Καλωρίτσα, κτισμένη σε σπηλιά στην δυτική πλευρά του βουνού Άη Λιας. Η Παναγία της Σπηλιάς, σε μικρή σπηλιά δίπλα σε ρεματιά. Η παράδοση λέει ότι εδώ κρύφτηκε μια αρχοντοπούλα και γλίτωσε από τους πειρατές που την κατεδίωκαν. Ευρίσκεται περίπου 3 χλμ. νότια των χωριών Δαμαριώνας και Δαμαλάς, στην περιοχή Ξερόκαμπο.
- η προτομή του Δαμαριωνίτη φιλικού της Επανάστασης του 1821, Ιωάννη Παπαρρηγόπουλου.
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις».
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- naxiotypia.
- Βυζαντινοί Ναοί Νάξου.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Στον Αδησαρό Νάξου υπάρχει ο παραπάνω αναφερόμενος ιστορικός ελαιώνας (και με άλλα υπεραιωνόβια ελαιόδενδρα), ένας βυζαντινός ναός του αγίου Ισιδώρου (6ος – 7ος αιώνα μΧ), το βυζαντινό κάστρο του Απαλίρου / Απαλήρου που καθιστά την περιοχή βυζαντινή πρωτεύουσα του νησιού και η πηγή «Βρύση τ΄ Αδησαρού». Και ανεικονικός διάκοσμος στην εκκλησία-μνημείο αγίου Ιωάννη του Θεολόγου (παρακάτω φωτ.). – ΔΙΑΒΑΣΤΕ: ΑΧΕΙΜΑΣΤΟΥ-ΠΟΤΑΜΙΑΝΟΥ Μ. «Νέος ανεικονικός διάκοσμος εκκλησίας στην Νάξο. Οι τοιχογραφίες του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου στ’ Αδησαρού», Δελτίον της Χριστιανικής Αρχαιολογικής Εταιρείας, 12, 329 – 382. https://doi.org/10.12681/dchae.957. 1986.
[2] Ανασκαφές στην περιοχή Σπεδού νότιας Νάξου, σε τάφο ευρέθησαν πήλινα αγγεία, με υπολείμματα ελαιολάδου ηλικίας άνω των 4.000 χρόνων!
[3] «Η ανατολική ηπειρωτική Ελλάδα, η Κρήτη και τα νησιά του Αιγαίου, είναι το πρωτογενές κέντρο εξημέρωσης της ελιάς και κέντρο εξέλιξης της ελαιοκαλλιέργειας, εάν όχι το πρωτογενές κέντρο καταγωγής της». ΠΗΓΗ: καθηγητής Αναγνωστόπουλος, ήδη από την δεκαετία του 1950.
[4] «Εντυπωσιασμένοι από το τεράστιο μέγεθος και την πανάρχαια αλλά άγνωστη ιστορία αυτού του δέντρου επιχειρήσαμε για πρώτη φορά να παράξουμε και να αναλύσουμε το ελαιόλαδο που προέρχεται από το συγκεκριμένο δέντρο της αρχαίας ελιάς Νάξου. Τα αποτελέσματα μετά από τη συλλογή και επεξεργασία του καρπού έδειξαν ότι η συγκεκριμένη ποικιλία θρουμπολιά Αιγαίου έχει εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά όσον αφορά το είδος των φαινολών που παράγει σε σχέση με τις υπόλοιπες ποικιλίες, γεγονός που επιβεβαιώνει τα πολύ αρχέγονα στοιχεία της προέλευσης της.
Συγκεκριμένα, η ποικιλία θρουμπολιά Αιγαίου αποδείχθηκε, σύμφωνα με την έρευνα που έγινε στο εργαστήριο, ότι είναι πλούσια σε ελαιοκορωνάλη καθ’ όλη τη διάρκεια μάλαξης, γεγονός που δεν έχει παρατηρηθεί σε άλλη ποικιλία ελιάς. Συγκεκριμένα, συλλέχθηκε δείγμα καρπού από την αρχαία ελιά αλλά και από νεότερα ελαιόδεντρα της Νάξου και ύστερα από επεξεργασία του καρπού και μάλαξη, έγινε φανερό ότι η συγκεκριμένη ποικιλία διατηρεί υψηλό ποσοστό της ελαιοκορωνάλης όσο αυξάνεται ο χρόνος μάλαξης, σε αντίθεση με όλες τι ποικιλίες που έχουν μελετηθεί ως τώρα. Να αναφέρουμε ότι η θρουμπολιά Αιγαίου της αρχαίας ελιάς Νάξου δεν εμφάνισε διαφορές ως προς τον τρόπο σύνθεσης φαινολών σε σχέση με την ίδια ποικιλία από νεότερα δέντρα του νησιού, γεγονός που δείχνει την μακραίωνη συνέχεια της ποικιλίας αυτής. Επίσης σε σύγκριση με άλλες ελληνικές ποικιλίες ελιάς έχει το μεγαλύτερο ποσοστό ελαιοκορωνάλης για μεγάλο χρονικό διάστημα μάλαξης και πολύ χαμηλά ποσοστά ελαιοκανθάλης και ελαιασίνης. Αυτό δείχνει ότι η ενζυματική μετατροπή των φαινολών της θρουμπολιάς Αιγαίου είναι αργή σε σχέση με τις άλλες ποικιλίες, καθώς κάθε ποικιλία επηρεάζεται διαφορετικά από το χρόνο μάλαξης. Επομένως υπάρχει μια σαφής ενζυματική και ενδεχομένως γενετική διαφοροποίηση.
Αυξάνοντας τον χρόνο μάλαξης παρατηρήθηκε ότι στις τρείς ώρες και σε σταθερή θερμοκρασία, η συγκέντρωση της ελαιομισσιονάλης μηδενίζεται, ενώ της ελαιοκορωνάλης διατηρείται σε υψηλές τιμές, γεγονός που συμβάλλει στον εύκολο διαχωρισμό της ελαιοκορωνάλης από τις υπόλοιπες φαινόλες κατά την προσπάθεια απομόνωσής της σε καθαρή μορφή.
Έτσι η θρουμπολιά Αιγαίου από το αρχαίο ελαιόδεντρο της Νάξου κρίνεται ως η πιο κατάλληλη ποικιλία ελιάς για την απομόνωση της ελαιοκορωνάλης. Μίας ουσίας που μέχρι τώρα δεν έχει απομονωθεί με επιτυχία σε μεγάλη κλίμακα από άλλες ποικιλίες. Επομένως είναι πολύ σημαντικό στο μέλλον να εστιάσουμε στην απομόνωση αυτής της ουσίας καθώς θα είναι ένα καινοτόμο εύρημα, αλλά και στη φαρμακολογική μελέτη της ελαιοκορωνάλης θέμα σημαντικό για την ανίχνευση των ιδιοτήτων της και το ρόλο της στην υγεία του ανθρώπου.
Συμπερασματικά, η παρούσα μελέτη ανέδειξε τα πρωτότυπα και αρχέγονα χαρακτηριστικά του γηραιότερου ελαιόδενδρου στον κόσμο από την Νάξο και αποτελεί μια συνεισφορά στην προσπάθεια ανάδειξης του Αιγαίου και της Ελλάδας ως την κοιτίδα εξημέρωσης του δέντρου της ελιάς σε ολόκληρο τον κόσμο.
ΠΗΓΗ: Η μελέτη πραγματοποιήθηκε από τους: Μ. Σκάρκου, Π. Διαμαντάκος, Ελ. Μέλλιου, Πρ. Μαγιάτης στον Τομέα Φαρμακογνωσίας του Φαρμακευτικού τμήματος του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, στα πλαίσια της πτυχιακής εργασίας της Μ. Σκάρκου. Άρθρο «Νάξος: Η “Γεροντοελιά στ΄ Αδησαρού” αποκαλύπτει μυστικά υγείας», plant symptoms, 26.10.2021.
[5] Στον Δαμαριώνα υπάγονται επίσης τα χωριά: Αγιασσός, Βουρβουριά, Δαμαλάς και Πυργάκι. Οι οικισμοί Αγιασσός και Πυργάκι είναι υπήνεμοι, παραλιακοί, με μεγάλες ωραίες αμμουδιές, 15 χλμ. νοτιοδυτικά του Δαμαριώνα.
[6] Κατ’ άλλους από την δαμάρα (= ρητινόδενδρο). Τέλος, άλλοι διαδίδουν πως ονομάσθηκε από την Δάµαρι την Αθηναία, η οποία μαζί µε τον (μετέπειτα άγιο) Διονύσιο πρώτοι προσηλυτίστηκαν στον χριστιανισμό στον Άρειο Πάγο της Αθήνας. Και η Δάμαρις, λένε, εδίδαξε τον χριστιανισμό στο χωριό. Αλλά η Δαμαρις δεν αναφέρεται ότι ταξείδεψε εκτός Αθηνών!
αρχαιοτερο ελαιοδενδρο στον κοσμο αρχαιοτερη ελια υπεραιωνοβια υπεραιωνοβιο του κοσμου γεροντοελια Δαμαριωνας Αδησαρου Ναξου Κυκλαδων, γεωπονις Κωστελενος ΝΑΞΟΣ κορμος δεντρο γεροντολια 5.000 6.000 4η 5η χιλιετια πΧ ετων χρονων αρχαιολογια ευρημα ελλαδικος αρχαιολογικος χωρος πατροτητα εξημερωση ελιας ελαιοδεντρο ναξος ελαιοκομια καλλιεργεια εξημερωμενη ποικιλια Ελλαδα προμινωικα χρονια κοιτιδα αιγαιο διασπορα αρχαιοι ελληνες ευρηματα πυρηνας κουκκουτσι προμινωικη Κρητη θρουμπολια αιγαιου ημιορεινο παραδοσιακο χωριο νησος Δημος Δρυμαλιας, Δρυμαλια βουνο Ραχη, λεκανοπεδιο Τραγαιας, Τραγαια 37ος παραλληλος Χωρα αρχαιο ονομα Δαμαριων ετυμολογια αρχαια δαμαρ = συζυγος, γαμετη καλη γυναικα τιθασευθεισα υπο ζυγον αχθεισα δαμαζω, παρθενος αδαμαστος, αδμης παρθενα παρθενια ομηρος ιλιας Πινδαρος δουκας Κρισπος Β 15ος αιωνας 1433 μΧ ασχολια κατοικοι γεωργια κτηνοτροφια ελαιοτριβειο νησι παραγωγη τυρι βοσκοτοπος βελανιδι παλαιο βελανιδοδασος δρυς τουριστικα αξιοθεατα πλακοστρωτος στενος δρομος δρομακι πλατεια Πατελου, Ποτηρου Πατελος Ποτηρος τεραστιος γερικο υπεραιωνοβιος πλατανος, αρχοντικο Προμπονας Βασιλικουλα Μπακαλαινα ιδιωτικη λαογραφικη συλλογη μουσειο γραφικο παλαιοχριστιανικο ξωκκλησι Μπαουζης παλαιοχριστιανικη εκκλησια, Καλωριτσα, σπηλια αη Λιας αγιος ηλιας Παναγια Σπηλιας, σπηλαιο ρεματια παραδοση κρυψωνα αρχοντοπουλα πειρατες Δαμαλας, Ξεροκαμπο Ξεροκαμπος προτομη Δαμαριωνιτης φιλικος Επανασταση 1821, Παπαρρηγοπουλος φιλικη εταιρεια βυζαντινοι Ναοι Ναξου αδησαρος ιστορικος ελαιωνας υπεραιωνοβια δενδρα ελαιοδενδρα βυζαντινος αγιου Ισιδωρου αγιος Ισιδωρος 6ος – 7ος αιωνας μΧ βυζαντινο καστρο Απαλιρου / Απαληρου Απαλιρο Απαληρο Απαλιρος Απαληρος βυζαντιο πρωτευουσα πηγη Βρυση τ΄ Αδησαρου κρηνη ανεικονικος διακοσμος μνημειο αγιου Ιωαννη Θεολογου αγιος Ιωαννης Θεολογος τοιχογραφια δελτιον Χριστιανικης Αρχαιολογικης Εταιρειας, ανασκαφη Σπεδου νοτια ταφος πηλινο αγγειο ελαιολαδο 4.000 χρονων χρονια πριν 2000 πΧ ανατολικη ηπειρωτικη Ελλας Κρητη νησια Αιγαιου, καταγωγη Αναγνωστοπουλος, παναρχαια αγνωστη ιστορια αναλυση καρπος θρουμποελια χαρακτηριστικα φαινολες ποικιλιες, αρχεγονα στοιχεια προελευση ελαιοκορωναλη μαλαξη ποικιλια συνθεση δεντρα μακραιωνη ελληνικες ελαιοκανθαλη ελαιασινη ενζυματικη μετατροπη ενζυμα γενετικη διαφοροποιηση ελαιομισσιοναλη διαχωρισμος φαινολη καταλληλη φαρμακολογικη μελετη ιδιοτητα υγεια ανθρωπος φαρμακο γηραιοτερο φαρμακογνωσια φαρμακα αγιασσος, Βουρβουρια Πυργακι υπηνεμος παραλιακος αμμουδια παραλια δαμαρα ρητινοδενδρο δαµαρις Αθηναια, αγιος Διονυσιος προσηλυτισμος χριστιανισμος αρειος Παγος Αθηνας αθηνα
