Ακακαλλίς, η όμορφη Κρητικοπούλα, που πάγωσε τον κόσμο για 9 ημέρες! – του Γ. Λεκάκη

Του Γιώργου Λεκάκη

Η Τάρρα / ο Τάρας / Τάρρας / Τάρρος / Τάρβας / Τάρβος [16 χλμ. ΝΔ.] από την Χώρα Σφακίων Χανίων Κρήτης, στον 35ο παράλληλο [35°13′47.70″N 23°57′36.70″E] έναντι του οποίου βρισκόταν η Ωγυγία / Γαύδος ήταν αρχαία πόλη της Κρήτης, και μάλιστα πολυαναφερομένη[1], όπου σήμερα περίπου η Αγία Ρουμέλη[2], εκεί που καταλήγει το περίφημο Φαράγγι της Σαμαριάς.[3] Βρισκόταν ανάμεσα σε δυο άλλες αρχαίες κρητικές παραθαλάσσιες πόλεις, τον Φοίνικα και την Ποικιλασσό («από Φοίνικος εις Τάρραν στάδιοι ξ΄… Από Τάρρον εις Ποικιλασσόν στάδιοι ξ΄» – δηλ. περί τα 11 χλμ.[4]

Στην Τάρρα λατρευόταν η Τριάδα:

• Ταρραίος[5] Απόλλων
• η θεά Αφροδίτη και
• η Δικτυνναία Βριτόμαρτις[6] > Άρτεμις

και εντός του πελωρίου ναού υπήρχε και φημισμένο μαντείο[7]. Το μαντείο αυτό εθεωρείτο ισχυρό, γιατί όριζε τι θα πρέπει να κάνουν οι άνθρωποι, ώστε να εξευμενίσουν τους θεούς, ενώ παράλληλα προφήτευε και το μέλλον[8]. Και μάλιστα ονομαστός ιερέας του ο Κορμάνωρ[9], ο οποίος ανέλαβε να εξαγνίσει τον Απόλλωνα από τον φόνο του Πύθωνος, ούτως ώστε να λατρευτεί μετά ο νεαρός ως αμόλυντος και άσπιλος. Ο Απόλλων εμόνασε στο φαράγγι.

Ο θεός Απόλλων με άρμα που σέρνουν πουλιά – κύκνοι του Διός…

Δυο ιεροί κύκνοι του Διός τον ανέβασαν στην κορυφή του όρους Γκίγκιλος[10], όπου ήταν ο θρόνος του Διός.

Κι όταν ο ιερέας κατάφερε τελικά μετά από πολύ κόπο να τον εξαγνίσει, ο Απόλλων ανέβηκε στην σφακιανή μαδάρα και το φώναξε προς τον πατέρα του, στον Όλυμπο. Γι΄ αυτό ο ιερέας κι ο Απόλλων δέθηκαν με ιερή παντοτινή φιλία. Ο ιερέας χάρισε στον – θεό πια – Απόλλωνα ένα αγριμάκι, για να τον ακολουθεί και να του θυμίζει τον Τάρρα, τον παντοτινό του φίλο Κορμάνορα και το ότι κάποτε υπήρξε κι ο ίδιος μιερός. Το παραδοσιακό κρητικό τραγούδι “αγρίμια κι αγριμάκια μου” αναφέρεται υποσυνείδητα σε αυτήν την ιστορία…

Αγρίμια κι αγριμάκια μου
λάφια μου μερωμένα
πέστε μου “πού ‘ναι οι τόποι σας
Πού ‘ναι τα χειμαδιά σας;”.
-“Γκρεμνά ‘ναι εμάς οι τόποι μας
λέσχες τα χειμαδιά μας.
Τα σπηλιαράκια του βουνού
Είναι τα γονικά μας”…

[Τα λάφια / ελάφια είναι τα ιερόζωα της αδελφής του Απόλλωνος, Αρτέμιδος, οι λέσχες τα ιδρύματα του Λεσχανορίου Απόλλωνος].

Από τότε ο θεός καλούνταν και Φοίβος (= λαμπερός). Η είδηση αυτή έκανε παγκόσμιο γύρο κι ο Τάρρας έγινε πανελλήνιο προσκύνημα. Ο Απόλλων συνήθιζε εδώ να ξεπεζεύει τα άλογα του άρματός του για να ξεκουραστούν. Κι έπειτα αυτός επιβιβαζόταν σε ολόχρυσο πλοίο για άγνωστα μέρη («ποτί ιεράς βένθεα νυκτός ερεμιάς»)[11].

Έκτοτε ο Απόλλων προστάτευε Ταρραίους (> Ταραντίνους), ανθρώπους και σχετικές με αυτούς πόλεις[12]. Γιατί στον Τάρρα μαζεύονταν και συνεννοούνταν πώς και πού θα κτίσουν άλλους ναούς του θεού στο νησί, υπό την καθοδήγηση του Απόλλωνος.

Οι Κρητικοί (και δη απ΄ τον Τάρρα και την Κνωσό) ήταν αυτοί που έκτισαν το Μαντείο προς τιμήν του θεού Απόλλωνος στους Δελφούς. Ο ομηρικός Ύμνος, ο περιγράφων το ταξείδι των Μινωιτών, θεωρείται η ιδρυτική πράξις του Μαντείου των Δελφών. Σε μια από τις παραπάνω συγκεντρώσεις ανδρών στον Τάρρα, φιλονικούσαν για το πού θα κτίσουν νέο ναό του θεού. Τότε ο Απόλλων, που τους έβλεπε πάλι από τον Γκίγκιλο, μεταμορφώθηκε σε δελφίνι, πήγε μπροστά από τα αγκυροβολημένα πλοία και τους είπε να τον ακολουθήσουν. Και όπου τους υποδείκνυε, εκεί και θα έκτιζαν ναό του. Καπετάνιος της νηοπομπής ο Ταρραίος Κουρήτας (> Κρήτας), ανεψιός του Κορμάνορα. Όταν το δελφίνι έφθασε επί τέλους στο μέρος που ήθελε, το μικρό λιμανάκι της Κίρρας, μεταμορφώθηκε σε έναν ολόλαμπρο νέο, τον οποίο ακολουθούσε ένα αγριμάκι[13]. Οι Κρητικοί πείστηκαν τότε πως είναι ο θεός τους, ο Απόλλων. Ο θεός έπαιζε λύρα κι οι Κρητικοί ακολουθούσαν χορεύοντας. Πέρασαν την Κρίσα[14] και ανηφόρισαν στον Παρνασσό. Ο θεός τους υπέδειξε τον τόπο που σήμερα είναι οι Δελφοί. Αλλά το συγκεκριμένο σημείο, θα εμφανιζόταν με θείο σημάδι, για το οποίο περίμεναν καρτερικά. Κάποια μέρα μια κατσίκα έπεσε σε μια σχισμή του εδάφους κι ο Κουρήτας προσπάθησε να σώσει το ζωντανό. Έκπληκτος ένιωσε από το σχάσιμο αυτό να αναδύεται ζεστός αέρας, ανάκατος με μυρωδιά δάφνης. Ζαλίστηκε ευχάριστα. Έβαλε τα δάκτυλα στο στόμα, και σφύριξε να ειδοποιήσει και τους άλλους. Ένας είπε πως είναι ο «ομφαλός της Γης» – σε αντιδιαστολή με τον «ομφαλό της θαλάσσης» που ήταν η γνωστή αντικρινή τους Ωγυγία. Άλλος πως είναι πύλη του Άδου. Ό,τι και να ήταν, ήταν ιερό. Και αποφάσισαν εκεί να κτίσουν ναό του Δελφινίου Απόλλωνος (> Δελφοί, γη Δελφύς, κλπ.). Έφεραν το άγαλμα του θεού που κουβαλούσαν μαζί τους – έργο του Δαιδάλου – και άρχισαν να σηκώνουν ναό, πλάι στην Κασταλία ή Δάφνη πηγή των Μουσών. Επήραν προνόμιο να είναι αυτοί οι ιερείς του. Κι αγόρασαν αιγοπρόβατα. Φύτευσαν δένδρα. Κι άρχισαν να στήνουν πόλη. Κι αντιλάλησαν τραγούδια και λέξεις π΄ ακούς μόνο στις μαδάρες. Πρωτοτραγουδιστής ο Κουρήτας – ξάδελφος του Χρυσοθέμιδος…

Στον Τάρρα επέλεξε να ζει και η νύμφη Ακαλλίς ή Ακακαλλίς[15] (= άνθος του φυτού ναρκίσσου), περίφημη για τα κάλλη της, όπως λέει και το όνομά της, η θυγατέρα του Μίνωος, γιατί «το κορμί της ανθούσε μόνο στα ζεστά κλίματα». Μια φορά που την είδε ο Ερμής την ερωτεύθηκε κι από τότε όλο και χανόταν μαζί της μέσα στο φαράγγι της Σαμαριάς. Ώσπου, ο Ζευς του απαγόρευσε να πηγαίνει να βλέπει την νύμφη, γιατί οι παραγγελιές του έμεναν πίσω. Έκτοτε η Ακκαλίδα έκλαιγε με μαύρο δάκρυ. Και γέννησε μόνη της τον Κύδωνα (> κύδος = δόξα, κλέος). Αλλά επειδή ο πατέρας του, ο Ερμής δεν ερχόταν, αποφάσισε να εγκαταλείψει το μωρό μόνο του στις υψηλές σφακιανές μαδάρες και ό,τι γίνει. Τον μικρό Κύδωνα όμως φρόντισε μια σανάδα (= θηλυκό αγρίμι), απ΄ το στήθος της οποίας τρεφόταν με γάλα[16]. Και σκληραγωγήθηκε κι έγινε άνδρας ισχυρός. Κι έκτισε τρανή πόλη, την Κυδωνία (νυν Χανιά). Οι Κύδωνες έκοψαν νομίσματα και τίμησαν μάνα και γιο, χαράσσοντας απ΄ την μια μεριά την μορφή της Ακκαλίδος κι από την άλλη τον Κύδωνα μωρό να βυζαίνει από μια σανάδα.

Έπειτα την πανέμορφη νεράιδα ερωτεύθηκε κι ο Απόλλων. Έσμιξαν, αλλά η Ακκαλίς δεν ήθελε να πλαγιάσει κάτω απ΄ τ΄ άστρα, μη και την δει ο Ερμής. Τότε ο Απόλλων άλλαξε όψη. Μεταμορφώθηκε σε ιερέα και πήγε και χτύπησε την πόρτα του φίλου του ιερέα Κορμάνορα και ζήτησε να τους φιλοξενήσει. Ο Κορμάνωρ το έκαμε άκριτα – η κρητική φιλοξενία σε όλο το μεγαλείο της. Όμως ο Απόλλων ξεχάστηκε στην αγκαλιά της Ακκαλίδος (7 ή 9) ημέρες ολόκληρες (ή/και μήνες) “συνεγένετο τη νύμφη Ακκαλίδι”. Ξέχασε τις θεϊκές του καθημερινές υποχρεώσεις. Δεν σήκωσε τ΄ άρμα του στον ουρανό για μέρες. Οι λίμνες και τα ποτάμια πάγωσαν.[17] – ΔΕΙΤΕ τον μύθο, ΕΔΩ.

Την μυθιστορία αυτής της παγωνιάς εξιστορεί το επίσης εξόχου ομορφιάς και συμβολισμού κρητικό ριζίτικο “Σε ψηλό βουνό”:

Σε ψηλό βουνό, σε ριζιμιό χαράκι
κάθεται έν’ αητός
βρεγμένος, χιονισμένος – ο καημένος
και παρακαλεί:

Ήλιε ανάτειλε, Ήλιε ανάτειλε…
Ήλιε λάμψε και δώσε
για να λιώσουνε τα χιόνια απ’ τα φτερά μου
και τα κρούσταλλα από τ’ ακράνυχά μου

Ευτυχώς κάποτε ο θεός θυμήθηκε πως είχε και δουλειές και έφυγε για να κινήσει τον Ήλιο. Ο Κορμάνωρ κατάλαβε τι συνέβη όταν βρήκε μόνη την Ακακκαλίδα, πάλι να κλαίει (τα ερωτικά δάκρυά της έμειναν παροιμιώδης έκφραση του λαού). Ο ιερέας της πρότεινε να την κάνει ιέρεια. Έτσι θα μπορούσε να έβλεπε κάθε απόγευμα τον αγαπημένο της Απόλλωνα. Κι αυτή δέχθηκε. Εννιά μήνες αργότερα γέννησε και δίδυμα, τον Φίλανδρο και τον Φυλακίδη, Αλλά επειδή δεν επαρκούσε το γάλα της για δυο παιδιά, ο ιερέας έδωσε εντολή και έφεραν από τις γύρω μαδάρες μια σανάδα για να βυζαίνουν[18]. Όταν έπαψε να είναι λεχώνα, έμαθε και να ψαρεύει στα βράχια με καλάμι, να μαζεύει ξύλα, να συμμαζεύει το σπίτι, να βοηθά στις τελετές του ναού, αλλά και να τρώει φαγητό – γιατί, ως γνωστόν, οι νεράιδες κι οι νύμφες έτρωγαν γύρη λουλουδιών και έπιναν την δροσιά της αυγής. Και από τις πολλές φορές που έσμιξε με τον Απόλλωνα στον Τάρρα, γεννοβόλησε παιδιά:

• τον Νάξο,
• τον Μίλητο,
• τον Αμφιθέμι,
• τον Γαραμάντη,
• τον Οαξό / Αξό – γενάρχης του Πολιτισμού της Αξού, που είναι πολύ προεγενέστερος του μινωικού!

Όλοι γενάρχες και ιδρυτές πόλεων, χωρών και λαών, τόσο στην Ελλάδα, όσο και έξω τα σημερινά γεωγραφικά όρια αυτής…

Αλλά δεν έπαψαν τα δάκρυά της και για τον δεύτερο ερωμένο της να ρέουν. Ένα παλαιό ριζίτικο θυμάται αυτήν την αρχαία ιστορία:

Τρεις χρόνοι πάνε σήμερο, τέσσερις πορπατούνε,

καλή καρδιά δεν έκαμα, μηδέ και θέλω κάμει,

γιατί ξένος με φίλησε κι εδιάβη κι άφηκέ με,

κι είπε «τον Μάρτη κι έρχομαι με τα χελιδονάκια».

Θωρώ τον Μάρτη και περνά, Απρίλης και διαβαίνει…

ΠΗΓΗ: απόσπασμα από το βιβλίο του Γ. Λεκάκη «Γαύδος, η ομηρική Ωγυγία;». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.4.2006.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

• Αθηναιος, 15. Απολλόδωρος, 3.1.2. Βυζάντιος Στέφ. Ησύχ. Λιβεράλις Αντ. «Μεταμορφ.» 30. Ονορατος / Honoratus Maurus Servius «Vergilii carmina comentarii», G. Thilo και H. Hagen, εκδ. B. G. Teubner, Λειψία, 1881. Παυσανίας, 8.53.4 και 10.16.5. Σχολ. Απολλώνιο Ρόδιο, 4.1492.
• Bell R. E. (1991). Women of Classical Mythology: A Biographical Dictionary. ABC-CLIO.
• Schmitz L. στο Smith W. (επιμ.), Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, 1867.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:

[1] βλ. Παυσανίας, Θεόφραστος, Πτολεμαίος, Στέφ. Βυζάντιος, κ.ά.

[2] Αγία Ρουμέλη = ιερός / άγιος ελληνικός τόπος. Είναι απορίας άξιον πώς το λαϊκό τοπωνύμιο θυμιέται τον πανάρχαιο ελληνικό μύθο! (αραβ. και τουρκ. Ρουμ = Έλλην < Ρωμιός, Ρώμη = Πόλις Ελλήνων, Ρούμελη = χώρα των Ελλήνων, κλπ.) = ελληνικός τόπος με άφθονα νερά] Επίσης αραβ. aya = νερό – βλ. σχ. «Θρακικό Λαογραφικό Αρχείο», τ. η΄. Δεδομένου φυσικά ότι αγία με αυτό το όνομα δεν υπάρχει ούτε στους ορθοδόξους, ούτε στους καθολικούς χριστιανούς.

[3] Αναφέρονται τουλάχιστον 9 αρχαίες σημαντικές πόλεις στην σημερινή επαρχία Σφακίων: Ποικιλασσός, Αχαΐνη, Καινώ, Τάρρας, Φοίνιξ, Αραδήν, Ανώπολις, Κάτρη, Νικήτα, κ.ά.

[4] βλ. και Ολ. Ντάπερ «Περιγραφή Κρήτης», 1650, μετ. Μ. Βερνάρδου του Κρητός, 1863.

[5] Το Ταρραίος ή Ταραίος είναι σύνηθες επώνυμο στην επαρχία ακόμη και σήμερα.

[6] Είχε «γεννηθεί» λίγο πιο πέρα, η επονομαζόμενη στην Κρήτη «Γλυκιά Παρθένος», προστάτις των δασών, των κυνηγιών και των ποιμνίων.

[7] Από τα δομικά υλικά αυτού του ναού χτίστηκε πολύ αργότερα ο ναός της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στη σημερινή Αγία Ρουμέλη – μάρτυρας τα αρχαία έγχρωμα ψηφιδωτά της.

[8] Βλ. σχ. Στ. Βυζάντιος, Τ.Α. Σπρατ, Χρ. Μπουοντελμόντι, 1415, Μ. Δέφνερ, 1915.

[9] Είχε μάλιστα προφητεύσει πως θα χτιστεί ναός-μαντείο του Απόλλωνος, που θα παίξει σημαντικό ρόλο στο πανελλήνιο και θα γίνει το θρησκευτικό κέντρο του. Λένε ότι έζησε το τελευταίο μέρος της ζωής του, στο σπήλαιο που φέρει ακόμη το όνομά του. Σπήλαιο Κορμοκόπου, στο οποίο φτάνει κανείς με μέτριας βατότητας μονοπάτι, 1,30 ώρα πεζή από τον Άγιο Ιωάννη, ακολουθώντας μπλε πινακίδες.

[10] Γκίγκιλος < Κίκιλος, παράφραση από το όνομα της Ακακαλλιδος – κατ’ άλλους γη κοίλος, κοιλιά;

Από τις σημερινές κρητικές μαντινάδες παραδίδεται πως στο όρος αυτό κατοικούν δαίμονες:

…Στο Γκίγκιλο με στείλασι απού ΄ναι οι δαιμόνοι…

[11] βλ. Στησίχορος, Μπερ, 1883, αρ.8.

[12] Θυμηθείτε ότι τον Λέσβιο κιθαρωδό Αρίωνα (7^ος αι. π.Χ.), όταν βρέθηκε στην θάλασσα, τον έσωσε από βέβαιο πνιγμό δελφίνι, που έστειλε ο Δελφίνιος Απόλλων, απλώς επειδή είχε αποπλεύσει από τον Τάραντα Απουλίας Μεγάλης Ελλάδος / Κάτω Ιταλίας, κ.ά.

[13] Ενας στατήρας που έκοψε αργότερα το δελφικό μαντείο, είχε χαραγμένο στη μία όψη του μια κεφαλή κριού κι ένα δελφινάκι και στην άλλη ένα τράγο κατ΄ ενώπιον, πλαισιωμένο πάλι με δυο δελφίνια. Κριός και τράγος ήταν χαρακτηριστικά ζώα που θυσιάζονταν προς τιμήν του (Δελφινίου) Απόλλωνος στους Δελφούς. Και το νόμισμα «δένει» την παραπάνω ιστορία.

[14] Κρίσα ή Κίρρα = η πόλη της Κρίσης. Πόλις της Φωκίδος, ιδρυθείσα από τον Κρίσο, τον υιό του Φώκου.

[15] Αναφέρονται και άλλες 3 κόρες με αυτό το όνομα, όλες στην Κρήτη:

• Μια πρωτοθεότητα της φύσης. Δεν υπάρχουν πληροφορίες γι’ αυτήν, παρά μόνον επιγραφές στο σπήλαιο του Ψυχρού, στο όρος Δείκτη Λασυθίου.
• Μια κόρη του Μίνωος και της Πασιφάης, και
• η Ακάλλη, κόρη της Κρήτης και εγγονή του Αστερίου. Έσμιξε με τον θεό Ερμή, και έτεκε υιό, τον Κύδωνα, ο οποίος έκτισε την πόλη Κυδωνία (τα νυν Χανιά) – οι Τεγεάτες υποστήριζαν ότι ο Κύδων ήταν γιος του Τεγεάτη, ο οποίος είχε μεταναστεύσει στην Κρήτη με ομάδα συμπολιτών του – ΠΗΓΗ: Απολλοδώρος «Βιβλ.».

Επίσης: ακακαλίς / ακακαλλίς, ακακκαλίς / ακακκαλλίς > κακαλίς > κακκαλία / κακαλία, κὰγκανον, είναι όνομα πολλών φυτών:

• ἄνθος ναρκίσσου, Κρῆτες Η. Διοσκ., Ευμαχ. απ. Αθ. 15.681ε.
• ἄρκευθος, Ψευδ-Διοσκ.1.75.
• ανατολίτικο αλμυρικι – Διοσκ.1.89.
• κακκαλία = στρύχνον ὑπνωτικόν Διοσκ. 4,72 και 122. Γαλ., Π. Αιγ.

Ως μαγικό φάρμακο χρησιμοποιείτο για το αἷμα ὀφθαλμοῦ – P XII 421.

[16] Στην κρητική παράδοση και ο Δίας μικρός ετράφη από σανάδα, την Αμάλθεια.

[17] Ο μετεωρόμυθος σημειώνει έτσι μια περίοδο παγετού / παγωνιάς / παγετώνος στον αιγαιακό χώρο. Αν πρόκειται για 7-9 λεπτά της ώρας, εξιστορείται μια σημαντική έκλειψη ηλίου.  Αν πρόκειται για 7-9 εβδομάδες, ημέρες, μήνες, χρόνια, εξιστορείται ένας μικρός  γεωλιγικώς τοπικός παγετός. Ας θυμηθούμε ότι βάσει του ευρήματος της Θήρας Κυκλάδων, απολιθωμένου κλάδου ελιάς, 60.000 χρόνων, δεν υπήρχαν μεγάλοι παγετώνες στην Ελλάδα! – ΔΙΑΒΑΣΤΕ το ΕΔΩ.

[18] Οι γείτονες Έλυροι αφιέρωσαν στους Δελφούς του Απόλλωνος ένα χάλκινο αγρίμι, το οποίο τραβούσαν δυο παιδιά απ΄ τους μαστούς, ο Φίλανδρος κι ο Φυλακίδης. Παράδοση που αργότερα «πέρασε» και στους Ρωμαίους (= Ελληνες) με τον Ρώμο και τον Ρωμύλο – ιδρυτές της Ρώμης (= Ελληνικής) – να βυζαίνουν από λύκαινα.

προφητεια αραχιος ναος μαντειο Απολλωνος, Απολλωνα σφακια χανια κρητη γαυδος γαυδοπουλα νησια παξιμαδια νησακια μικρονησια μικρονησι πανελληνιο θρησκευτικο κεντρο σπηλαιο Κορμοκιπου, Κορμοκοπος μονοπατι, μονοπατια σφακιων πεζοποριες πεζη πεζοπορια αγιος Ιωωννης καρμανωρ καρμανορας ακακαλλις ακακαλις ακακαλλιδα ακακαλιδα εκλειψη ηλιου γκιγκιλος