Του Γιώργου Λεκάκη
Οι Μάγοι[1] / Βασιλείς[2] / Σοφοί, «από την ανατολή», που προσκυνησαν τον Χριστό Βρέφος, ως «βασιλέα των Ιουδαίων», αναφέρονται μόνον στο Κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον (Ματθ. β΄ 1-2).
Του προσέφεραν δώρα:
ακριβώς ό,τι δηλαδή προσέφερε ο Μακεδόνας Ελληνας βασιλιάς Σέλευκος Β΄ Καλλίνικος στον θεό Απόλλωνα στον ναό του στην Μίλητο Ιωνίας το 243 π.Χ.
Αλλά κατά τα άλλα:
- Δεν αναφέρονται από κανέναν άλλον.
- Δεν αναφέρεται πουθενά ο αριθμός των «Μάγων» (3, 4[3] ή 12;). Υιοθετήθηκε πως είναι τρεις από τα τρία δώρα. Στις μονοφυσιτικές εκκλησίες (Συρίας, κ.ά.) οι Μάγοι είναι δώδεκα και έφθασαν στην Ιερουσαλήμ με μια τεράστια συνοδεία! Αυτό παραπέμπει στο ελληνικό δωδεκάθεο και αναφέρθηκε για να πείσει τους νεόπιστους ότι και οι 12 θεοί του Ολύμπου υπέβαλαν τα σέβη τους στον νέο Διόνυσο.
- Δεν προσδιορίζεται επίσης κάποιο χρονικό διάστημα, ανάμεσα στην γέννηση και στην προσκύνηση.
- Δεν προσδιορίζεται ο χρόνος που ακολουθούσαν το Άστρο της Βηθλεέμ (από 40 μέρες έως 5 μήνες)!
- Δεν προσδιορίζεται από πού προσήλθαν.[4]
- Δεν αναφέρονται τα ονόματα των Μάγων. Η αρχική εκδοχή είναι ότι ήταν Έλληνες και μάλιστα είχαν τα ονόματα Απελλικών, Αμερίνος και Δαμασκών. Η παράδοση τους έδωσε ποικιλα ονοματα.[5] Η Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία τους αγιοποίησε με τα εξής ονόματα:
- Μελχιόρ ή Μελιχιόρ, γενειοφόρος γέρος, ένας Πέρσης σοφός, βασιλιάς της Περσίας ή της Αραβίας…
- Κασπάρ ή Γκασπάρ ή Γασπάρ[6], Γκαθάσπα, νέος χωρίς γένια, ένας Ινδός ή Άραβας σοφός, βασιλιάς της Ταρσού ή της Ινδίας…
- Βαλτάσαρ ή Βαλθάσαρ ή Βιθισάρεα / Βηθισάρης, γενειοφόρος και μελαχροινός, ένας Βαβυλώνιος σοφός, βασιλιάς της Αιθιοπίας ή της Αραβίας…[7]
Αυτά τα ονόματα προέρχονται από ένα ελληνικό[8] χειρόγραφο, που, πιθανώς, εγράφη στην Αλεξάνδρεια περί το 500 μ.Χ. και μεταφράσθηκε στα λατινικά υπό τον τίτλο «Excerpta Latina Barbari». Αλλά πολλοί χριστιανοί της Συρίας ονομάζουν τους Μάγους Λαρβανδάδ, Γκουσνασάφ και Ωρομίσδα.[9] Οι δε προχαλκηδόνιες Εκκλησίες της Ανατολής, (αιθιοπική, κ.ά.) τους αναφέρουν με τα ονόματα Hor, Karsudan και Basanater. Οι Αρμένιοι καθολικοί ως Kagpha, Badadakharida και Badadilma.[10] Οι εβραίοι Μαγκαλάθ, Γαλγαλάθ και Σερακίν.
Στην παράδοση των Ναϊμάνων της κεντρικής Ασίας, οι Κεραΐτες, ήσαν απόγονοι των Τριών Μάγων, συγγενείς της μογγολική δυναστείας του Τζένγκις Χαν![11] [Οι Ναιμανοι ήταν τουρανικό / τουρκομογγολικό ιθαγενές φύλο της Κεντρικής Ασίας, συγγενείς των Κεραϊτών. Στην πορεία έγιναν βουδιστές μαχαγιάνα].
Τι απέγιναν τα δώρα των Μάγων;
Δεν αναφέρεται στην Αγία Γραφή.
Αλλά σε παραδόσεις:
- Ο χρυσός εκλάπη από τους δύο ληστές, οι οποίοι σταυρώθηκαν μαζί με τον Χριστό!
- Ο Χριστός εμπιστεύθηκε τον χρυσό στον Ιούδα Ισκαριώτη, ο οποίος τον καταχράσθηκε.
- Ο Ιωσήφ και η Μαρία ξόδεψαν τον χρυσό, στο ταξείδι τους στην Αίγυπτο, μετά την προειδοποίηση του αγγέλου για το σχέδιο του Ηρώδη να σκοτώσει το Θείο Βρέφος.
- Με το μύρο των Μάγων αλείφθηκε το σώμα του Ιησού μετά την Σταύρωσή του.
Στο Άγιον Όρος υπάρχει μία χρυσή θήκη[12] (του 15ου αιώνα), που (υποτίθεται ότι) περιέχει τα δώρα των Μάγων. Φυλάσσεται στην Ι.Μονή Αγίου Παύλου. Δωρήθηκε στην μονή τον 15ο αιώνα από την Μάρα Μπράνκοβιτς, θυγατέρα του ηγεμόνα της Σερβίας Γ. Μπράνκοβιτς και της Ειρήνης Καντακουζηνής. Ευρίσκονταν όμως στο Παλλάτι της Κωνσταντινούπολης, αφού γράφεται ότι επιδεικνύονταν εκεί, ήδη από τον 4ο αιώνα. Σύμφωνα με την παράδοση, τα δώρα παρέδωσε η Παναγία πριν τον θάνατό της σε δύο τίμιες γυναίκες. Οι Αθωνίτες μοναχοί πιστεύουν ότι τα Δώρα των Μάγων έχουν ιαματικές δυνάμεις.
Ο ΘΑΝΑΤΟΣ των ΜΑΓΩΝ
Οι Μάγοι δεν ξέρουμε πού πήγαν μετά την προσκύνηση. Λέγεται ότι «μαρτύρησαν για την χριστιανική πίστη. Τα σώματά τους ανευρέθηκαν από την αγία Ελένη και μεταφέρθηκαν στην Κωνσταντινούπολη.[13] Από εκεί μεταφέρθηκαν στο Μιλάνο (344 μΧ), λόγω του Έλληνα επίσκοπου Μιλάνου, Ευστόργιου Α΄. Όταν ο Φρειδερίκος Α΄ Βαρβαρόσσα, κυριάρχησε στο Μιλάνο, τα ζήτησε και τα λείψανα εστάλησαν στην Γερμανία» (1164). Για να τα στεγάσει έκτισε τον Ιερό Ναό των Τριών Μάγων – τον νυν Καθεδρικό Ναό της Κολωνίας, τον μεγαλύτερο στην Δυτική Ευρώπη. Σήμερα ευρίσκονται σε αυτόν, μέσα στην ειδική «Οστεοθήκη των Τριών Βασιλέων». Στο Μιλανο έμεινε ένα άδειο κασόνι, τα ξύλινα θραύσματα του οποίοι έγιναν επίσης ιερά κειμήλια, με μεγάλη διάδοση έως και την νότια Γαλλία.[14]
ΕΟΡΤΗ
Οι περισσότερες δυτικές χριστιανικές ομολογίες τιμούν την μνήμη της επισκέψεως των Μάγων κατά την ημέρα των Θεοφανίων, στις 6 Ιανουαρίου. Τότε εορτάζονται οι Μάγοι ως άγιοι. Αλλά η Ορθόδοξη Εκκλησία τιμά την μνήμη τους ανήμερα τα Χριστούγεννα, στις 25 Δεκεμβρίου.
ΕΘΙΜΑ των ΜΑΓΩΝ
Οι Τρεις Μάγοι θεωρούνται προστάτες των ταξειδιωτών. Γι΄ αυτό τα ονόματά τους συχνάκις συμπεριλαμβάνονταν στα ονόματα ξενοδοχείων.[15]
Οι Μάγοι τιμώνται με ιδιαίτερη έμφαση στις ισπανόφωνες χώρες, ως «Τρεις Βασιλείς Μάγοι» (los Reyes Magos de Oriente, Los Tres Reyes Magos ή Los Reyes Magos). Σε Ισπανία, Αργεντινή, Μεξικό, Παραγουάη και Ουρουγουάη δέχονται γράμματα από παιδιά για να τους φέρουν δώρα, όπως και ο άγιος Βασίλειος, μια νύχτα πριν τα Θεοφάνια.
Στην Ισπανία, ο κάθε Μάγος θεωρείται ότι αντιπροσωπεύει και από μία ήπειρο:
- την Ευρώπη ο Μελχιόρ,
- την Ασία ο Κασπάρ και
- την Αφρική ο Βαλτάσαρ.
Σύμφωνα με τις τοπικές παραδόσεις, οι Μάγοι έρχονται κάθε χρόνο από την Ανατολή επάνω στις καμήλες τους για να επισκεφθούν όλα τα σπίτια που έχουν παιδιά και να αφήσουν δώρα, σαν τον Άη-Βασίλη. Τα παιδιά ετοιμάζουν ένα ποτό για τον καθ’ έναν τους. Επίσης φαγητό και νερό για τις καμήλες – λένε ότι αυτή είναι η μοναδική νύχτα του έτους που τρώνε!
Σχεδόν κάθε ισπανική πόλη, διοργανώνει μια «παρέλαση (cabalgata) των Μάγων». Η παλαιότερη από όλες θεωρείται αυτή της πόλεως Αλκόυ Ισπανίας (από το 1886). Το βράδυ παρουσιάζεται και το θρησκευτικό δρώμενο των «Τριών Μάγων Βασιλέων».
Και στις Φιλιππίνες η λαϊκή παράδοση ακολουθεί την ισπανική, με παρελάσεις κυρίως στην παλαιά πόλη (Intramuros) της Μανίλα και στο νησί Μαριντούκε. Ο χαιρετισμός της μέρας είναι «Καλοί Τρεις Βασιλιάδες!» και στο επώνυμο Tatlóngharì.
Σε Παραγουάη, Πορτο Ρίκο και Δομινικανή Δημοκρατία, τα παιδιά συνηθίζουν να κόβουν γρασίδι (ή άλλη πρασινάδα) στις 5 Ιανουαρίου και να το βάζουν σε ένα κουτί, κάτω από το κρεβάτι τους «για να φάνε οι καμήλες των βασιλέων». Δέχονται δώρα την επομένη. η 6η Ιανουαρίου αποκαλείται και Día de Reyes («Ημέρα των Βασιλέων»). Τότε τελειώνει και η περίοδος των εορτών των Χριστουγέννων – μόνο στο Πορτο Ρίκο υπάρχουν ακόμα 8 ημέρες εορτασμών (las octavitas).
Τα ΚΑΛΑΝΤΑ των ΜΑΓΩΝ
Στην Πολωνία γράφουν τα αρχικά των ονομάτων των Τριών Μάγων (C M B ή K M B)[16] επάνω από την εξώπορτα των σπιτιών με κιμωλία. Θεωρείται ευλογία για τους ενοίκους στο νέο έτος. Στους γερμανόφωνους ρωμαιοκαθολικούς, αυτά τα αρχικά γράφονται από τους Sternsinger (= «Τραγουδιστές του άστρου»), που είναι μία ομάδα παιδιών του Δημοτικού, ντυμένα «Μάγοι». Πηγαίνουν από πόρτα σε πόρτα κουβαλώντας ένα άστρο και τραγουδούν τα χριστουγεννιάτικα κάλαντα. Όταν τελειώσουν τα κάλαντα σε ένα σπίτι, τα παιδιά γράφουν τα αρχικά των Τριών Μάγων στο πλαίσιο της πόρτας και παίρνουν σε αντάλλαγμα δωρα. Συνήθως το παιδί που παριστάνει τον Βαλτάσαρ έχει μαυρίσει το πρόσωπό του με κάρβουνο ή χρώμα.
Οι ΜΑΓΟΙ στην ΤΕΧΝΗ
Η αρχαιότερη παράσταση με την προσκύνηση των Τριών Μάγων στο Θείο Βρέφος, ευρίσκεται στα Μουσεία του Βατικανού και είναι από τις κατακόμβες της Πρισίλα[17] στην Ρώμη. Ανάγεται στο τέλος 3ου – αρχές 4ου αι. μΧ. Εικονίζεται μια γυναίκα και τρεις φιγούρες, με μανδύα που τον παίρνει ο άνεμος, οι οποίες παρελαύνουν, και ένα αστέρι ψηλά «που τις οδηγεί» σε μια βρεφοκρατούσα μητέρα, η οποία κάθεται ένα υψηλό κάθισμα (wimini). Οι μανδύες που φτερουγίζουν, υποδεικνύουν κίνηση. Όλα αυτά σε μια ενιαία πλάκα, που φαίνεται να ρέει σαν μινιατούρα κινουμένων σχεδίων! Η μικρή πλάκα φέρει επιγραφή που γράφει την ευχή “SEVERA IN DEO VIVAS” (δηλ. «Σεβήρα, να ζήσεις με τον Θεό»). Έχει και πλούσια μεταφορική διακόσμηση: Αριστερά η εικόνα του νεκρού, και δεξιά μια από τις αρχαιότερες απεικονίσεις της Λατρείας των Μάγων στην τέχνη. Οι Μάγοι, φορούν κοντά ιμάτια. Άρα δεν μπορεί η σκηνή να διαδραματίζεται χειμώνα. Η σκηνή δεν διαδραματίζεται επίσης σε σπήλαιο. Η γυναίκα προστατεύεται από έναν άνδρα, πίσω από το κάθισμα (ίσως ο προφήτης Βαλαάμ) ο οποίος δείχνει το αστέρι, υπονοώντας την εκπλήρωση της προφητείας (Nm 24.17 – «ένα αστέρι θα ξεπηδήσει από τον Ιακωβο…»).
Πρόκειται για ένα αριστούργημα της παλαιοχριστιανικής τέχνης. Με συμβολική δύναμη.
Στην βυζαντινή τέχνη οι Μάγοι παριστάνονται συνήθως ως Πέρσες, φορώντας κάπες, παντελόνια και φρυγικούς σκούφους.[18]
Η πρώτη αγγλοσαξωνική αναπαράσταση είναι στην «Κειμηλειοθήκη του Franks», σμιλεμένης σε κόκκαλο φάλαινας, που χρονολογείται από τις αρχές του 7ου αιώνα. Πρόκειται για την μοναδική χριστιανική σκηνή στη θήκη αυτή, και συνυπάρχει με αρχαία και κλασσική θεματολογία!
ΠΗΓΗ: Γ. Λεκάκης «Ταματα και αναθηματα». Γ. Λεκάκης «Λεξικο παραδόσεων». ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 6.1.2000.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Από την αρχαία ελληνική λέξη μέγας > μάγος > αρχαία περσική maguŝ > αβεστ. magâunô = η θρησκευτική κάστα στην οποία εγεννήθη ο Ζωροάστρης και εξελίχθηκε στην ιερατική περσική κάστα της θρησκείας του Ζωροαστρισμού. Ο Ι. Καλβίνος ήταν σφοδρά αντίθετος στο να αναφέρονται οι Μάγοι ως βασιλείς: «Αλλά το γελοιωδέστερο εφεύρημα των παπικών σε αυτό το θέμα είναι ότι εκείνοι οι άνδρες ήσαν βασιλείς… Πέρα από κάθε αμφιβολία, έχουν τυφλωθεί από την δίκαιη κρίση του Θεού, ώστε όλοι να γελάσουν με την χονδροειδή τους άγνοια».
ΠΗΓΗ:
- Boyce «A History of Zoroastrianism: The Early Period», β΄ έκδ., εκδ. Brill, 1989.
- Ashby Ch. «Magi, Wise Men, or Kings?», Christianity Today, 16.12.2016.
- «Calvin’s Commentaries», vol. 31, Matthew, Mark and Luke.
[2] Ονομάσθηκαν για πρώτη φορά βασιλείς από τον άγιο Καισάριο της Αρελάτης (6ος αι.).
[3] Ο 4ος μάγος που ονομαζόταν Αρτάβανος ήταν αδελφός του Πέρση βασιλιά Δαρείου!
[4] Κυριαρχεί ή άποψη ότι ήλθαν από την Περσία (βλ. άγιοι Ιωάννης Χρυσόστομος, Κύριλλος Αλεξανδρείας, ο χριστιανός θεολόγος Κλήμης Αλεξανδρείας, ο Ρωσος Ι. Βολότσκ, κ.ά.). Λέγεται ότι οι Πέρσες, όταν κατέλαβαν την Βηθλεέμ (614μΧ), απέφυγαν να προκαλέσουν οποιαδήποτε ζημιά στην Βασιλική της Γέννησης του Χριστού, επειδή είδαν σε αυτήν μια εικόνα των Μάγων με περσικά ρούχα.
- Οι Κινέζοι χριστιανοί πιστεύουν ότι ο ένας από τους Μάγους ήρθε από την Κίνα.
ΠΗΓΗ: K. V. Neklyudov, «Ορθόδοξη Εγκυκλοπαίδεια», 2005. Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος «Ομιλίες στο Ευαγγέλιο του Ματθαίου». Άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας «Σχόλια στον Προφήτη Ησαΐα», Ησαΐας 49:8-12. Ματθ. 2:2. Ματθ. 2:11. Ψαλμ. 72:15. Πρεσβύτερος Κλήμης Αλεξανδρείας «Στρώμ.» I:XV. Άγιος Ιωσήφ του Βολότσκ (Σάνιν). Hattaway P. «Brother Yun, Yongze, Peter Xu, Wang, Enoch: Back to Jerusalem», εκδ. Authentic, 2003.
[5] Βλ. Βέδας ο Σεβασμιότατος (8ος αι.).
[6] Πιθανή προέλευση του ονόματος Γασπάρ εμφανίζεται στις «Πράξεις» του αποστόλου Θωμά. Αναφέρεται ένας ιδρυτής του Ινδοπαρθικού Βασιλείου Γκουνταφαράσα – εξελληνσιμένα της Γονδοφάρης (21 – 47; μ.Χ.). Αυτός υποτίθεται ότι δέχθηκε την επίσκεψη του Θωμά. Η πόλις Γανταχάρ / Κανταχάρ του Αφγανιστάν προέρχεται από το δικό του όνομα – ΠΗΓΗ: Herzfeld E. «Archaeological History of Iran», εκδ. Oxford University Press για την British Academy, Λονδίνο 1935.
[7] ΠΗΓΗ: Excerpta Latina Barbari, σελ. 51B. Και Collectanea Pseudo-Bedae.
- Kehrer “Die Form Jaspar stammt aus Frankreich. Sie findet sich im niederrheinisch-kölnischen Dialekt und im Englischen», 1908.
- P. Migne «Dictionnaire des apocryphes», Παρίσι 1856.
[8] Αναφέρεται και ένα (υποτιθέμενο ιρλανδικό) χειρόγραφο, επίσης γραμμένο στην ελληνική, αλλά του 8ου αιώνα. Μεταφράσθηκε στα λατινικά ως «Collectanea et Flores».
ΠΗΓΗ:
- H. Kehrer «Die Heiligen Drei Könige in Literatur und Kunst», 1908, ανατύπ. 1976.
- Collectanea et Flores στην Patrologia Latina. XCIV, σελ. 541(D).
[9] ΠΗΓΗ: W. Witakowski «The Magi in Syriac Tradition», στο Malphono w-Rabo d-Malphone: Studies in Honor of S. P. Brock, εκδ. Gorgias, 2008.
[10] ΠΗΓΗ: Acta Sanctorum, I, 1780. Concerning The Magi And Their Names.
[11] ΠΗΓΗ: Wesley Roberton Long (επιμ.) «La flor de las ystorias de Orient by Hethum prince of Khorghos», εκδ. The University of Chicago Press, Σικάγο 1934. Και «Le Leggende orientali sui Magi evangelici του Ugo Monneret de Villard» στο Biblioteca apostolica vaticana, 1952. Και Hayton «Haithoni Armeni ordinis Praemonstratenis de Tartaris liber, Simon Grynaeus Johannes Huttichius, Novus orbis regionum ac insularum veteribus incognitarum», Βασιλεία Ελβετίας, 1532, β΄εκδ., εκδ. De Regno Tarsae.
[12] Σε αυτήν ο χρυσός ευρίσκεται με την μορφή τετράγωνων και τριγωνικών πλακών, με διακόσμηση, διαστάσεων 5 και 7 εκατ. Το λιβάνι και η σμύρνα είναι σε 70 σκουρόχρωμα σφαιρίδια, στο μέγεθος ελαιοκάρπου, περασμένα σαν χάντρες σε ασημένιο νήμα.
Μετά τον σεισμό της Αθήνας (9.9.1999), τα δώρα αυτά μεταφέρθηκαν και εκτέθηκαν σε προσκύνημα εν Αθήναις, για την συλλογή χρημάτων για τους σεισμοπαθείς. Τα Χριστούγεννα του 2014, εκτέθηκαν σε προσκύνημα στην Ουκρανία και στην Λευκορωσία. – ΠΗΓΗ: ITAR-TASS. 17.1.2014.
[13] Ο Μάρκο Πόλο γράφει ότι του έδειξαν τους τρεις τάφους των Μάγων στο Σαβέ, νοτίως της Τεχεράνης, την δεκαετία του 1270.
[14] Αυτό εξηγεί την μεγάλη συχνότητα με την οποία εμφανίζονται οι Μάγοι, σε κειμηλειοθήκες με σμάλτο της Λιμόζ. ΠΗΓΗ: Gauthier M-M. – François G. «Émaux méridionaux: Catalogue international de l’oeuvre de Limoges», Παρίσι, 1987.
[15] Στα γαλλικά Hotel Les Trois Rois, στα γερμανικά Zur Krone, Zum Stern, Zu Drei Königen, κλπ.
[16] Συμπίπτουν με τα αρχικά των λατινικών λέξεων Christus mansionem benedicat («Ας ευλογεί ο Χριστός την οικία»).
[17] Ευρίσκονται στην Via Salaria, η οποία εκτείνεται παράλληλα με το πάρκο της Villa Ada Savoia, στα έγκατα της οποίας ελίσσεται. Είναι ένα από τα μεγαλύτερα, και πιο σημαντικά και αρχαία νεκροταφεία της πόλεως της Ρωμης. Σκάφτηκε στον ηφαιστειακό τόφφο, μεταξύ 2ου – 5ου αιώνα μ.Χ., επαναχρησιμοποιώντας εν μέρει προϋπάρχοντες υπόγειους χώρους, όπως ένα λατομείο ποζολάνας (Arenario) και υπόγειο με τους τάφους των Acili Glabrioni, μιας αριστοκρατικής ρωμαϊκής συγκλητικής οικογένειας, στην οποία ανήκε η Priscilla, η ευγενής γυναίκα, από την οποία επήρε το όνομά της η κατακόμβη και η οποία ίσως δώρισε την γη.
Υπάρχουν 40.000 ταφές σε 13 χλμ. λαβυρινθωδών σηράγγων! Απλές, κοινές, ταφικές κόγχες και τοιχογραφημένες. Ένας ασυνήθιστα μεγάλος αριθμός ιερέων και μαρτύρων, είναι θαμμένος εδώ. Γι’ αυτό και λέγεται Regina Catacumbarum / Βασίλισσα των Κατακομβών. Εδώ, σύμφωνα με το Depositio Martyrum (χριστιανικό κείμενο του 4ου αιώνα), βρήκαν ανάπαυση οι ιερείς Μαρκελλίνος και Μάρκελλος (που σκοτώθηκαν κατά τους διωγμούς του Διοκλητιανού), οι μάρτυρες Φήλιξ και Φίλιππος, η Πουδεντιανή και ο Πρασίδης, ο Μαύρος και Συμμετρίος, μαζί με 360 άλλους ανώνυμους μάρτυρες! Και ο Πάπας Σιλβέστρος, στον οποίο αφιερώθηκε η βασιλική, η οποία κτίστηκε από τον ποντίφικα τον 4ο αιώνα.
Αυτές οι κατακόμες είναι σήμερα σημαντικότατο τουριστικό αξιοθέατο της Ρώμης.
[18] Βλ. λ.χ. βυζαντινό ψηφιδωτό στη νέα βασιλική του Αγίου Απολλιναρίου, στην Ραβέννα (565; – αποκαταστάθηκε τον 18ο αιώνα).
Τρεις Μαγοι με τα δωρα απολλωνια δωρο αρχαιο ελληνικο χειρογραφο λειψανοθηκη αγιον αγιο ορος 3 βασιλεις σοφοι ανατολη προσκυνηση ιησους Χριστος θειο Βρεφος, βασιλεας βασιλιας Ιουδαιων Κατα Ματθαιον Ευαγγελιον ευαγγελιστης Ματθαιος εβραιοι προσφορα χρυσο χρυσος λιβανι σμυρνα, αρχαιος Μακεδονας Ελληνας Σελευκος Β Καλλινικος θεος Απολλωνας απολλων ναος απολλωνος απολλωνα Μιλητος ιωνια 3ος 243 πΧ αριθμος 4 12 τρια μονοφυσιτικη εκκλησια Συρια δωδεκα Ιερουσαλημ συνοδεια γεννηση χριστου προσκυνη,α αστρο της Βηθλεεμ σαραντα 40 μερες ημερες 5 πεντε μηνες ονοματα αρχαιοι ελληνες ονομα Απελλικων, Αμερινος Δαμασκων παραδοση Ρωμαιοκαθολικη Εκκλησια αγιοποιηση Μελχιορ Μελιχιορ, Μελχιωρ Μελιχιωρ γενειοφορος γερος, Περσης σοφος, βασιλευς Περσια αραβια κασπαρ Γκασπαρ Γασπαρ Γκαθασπα, νεος χωρις γενια, αγενειος Ινδος αραβας Ταρσος Ινδια Βαλτασαρ Βαλθασαρ Βιθισαρεα Βιθισαρεας Βιθισαρευς Βηθισαρης, γενειοφορος μελαχροινος, Βαβυλωνιος Βαβυλων Βαβυλωνα αιθιοπια αραβας ελληνικο χειρόογραφο, Αλεξανδρεια αιγυπτου 6ος 500 μΧ μεταφραση λατινικα χριστιανοι Λαρβανδαδ, Γκουσνασαφ Ωρομισδα Ωρομισδας ορομισδα ορομισδας προχαλκηδονιες Εκκλησιες χαλκηδων χαλκηδονα αιθιοπικη χορ Hor, καρσουνταν καρσουδαν Karsudan μπασανατερ Basanater Αρμενιοι καθολικοι αρμενια καγκφα Kagpha, μπανταντακαριδα μπανταντακαριντα μπαντανταχαριδα μπαντανταχαριντα Badadakharida μπανταντιλιμα Badadilma Μαγκαλαθ, Γαλγαλαθ Σερακιν σαρακηνος παραδοσεις Ναιμανοι κεντρικη Ασια Κεραιτες, απογονοι μογγολικη δυναστεια Τζενγκις Χαν μογγολια μογγολιοι τουρανικο τουρκομογγολικο ιθαγενες φυλο βουδιστες μαχαγιανα τουρανοι τουρκομογγολοι τουρκοι ιθαγενη φυλα βουδισμος αγια Γραφη κλοπη χρυσου ληστες, ληστης σταυρος Ιουδας Ισκαριωτης, καταχρηση Ιωσηφ Μαρια ταξειδι ταξιδι αιγυπτος, προειδοποιηση αγγελος σχεδιο Ηρωδης σωμα σταυρωση νεκρος χρυση θηκη 15ος Ιερα Μονη Αγιου Παυλου Μπρανκοβιτς, ηγεμονας Σερβιας σερβια Ειρηνη Καντακουζηνη παλατι Παλλατι Κωνσταντινουπολης, Κωνσταντινουπολεως Κωνσταντινουπολη Κωνσταντινουπολις επιδειξη 4ος Παναγια θανατος τιμιες γυναικες Αθωνιτες μοναχοι αθως ιαματικες δυναμεις ιαματικα ιαματικο ιαματικη ιαματικος μαρτυρας χριστιανικη πιστη χριστιανισμος σωματα αγια Ελενη μεταφορα ανακομιδη λειψανων Μιλανο 344 ελληνας επισκοπος Μεδιολανων μεδιολανο Ευστοργιος Α Φρειδερικος Α Βαρβαροσσα, Βαρβαροσα κυριαρχια Γερμανια 12ος 1164 αιτημα Ιερος Ναος των Τριων Μαγων καθεδρικος Ναος Κολωνιας, κολωνια μεγαλυτερος ναος Δυτικη Ευρωπη Οστεοθηκη των Τριων Βασιλεων κασονι, κασα ξυλινο θραυσμα ιερα κειμηλια, διαδοση νοτια Γαλλια δυτικες χριστιανικες ομολογιες μνημη επισκεψη ημερα των Θεοφανιων, 6η 6 Ιανουαριου εορτη γιορτη πανηγυρι αγιοι ορθοδοξη ανημερα Χριστουγεννα, 25η 25 Δεκεμβριου Θεοφανειων, Ιανουαριος εορτες γιορτες πανηγυρια ορθοδοξια Χριστουγεννων, Δεκεμβριος προστατες ταξειδιωτων προστατης ταξιδιωτων ξενοδοχειο ισπανοφωνες χωρες, Ισπανια, Αργεντινη Μεξικο Παραγουαη Ουρουγουαη γραμμα παιδι αγιος Βασιλειος, Θεοφανια Θεοφανεια ηπειρος αφρικη καμηλα σπιτι παιδια αη Βασιλης ποτο φαγητο νερο καμηλες μοναδικη νυχτα ετος τροφη διατροφη ισπανικη πολη, παρελαση cabalgata παλαιοτερη πολις Αλκου Αλκοι Ισπανιας 19ος 1886 βραδυ θρησκευτικο δρωμενο Φιλιππινες λαικη ισπανικη παλαια Intramuros Μανιλα νησι Μαριντουκε χαιρετισμος ημερας Καλοι Τρεις Βασιλιαδες! επωνυμο Tatlongharì τατλονγκαρι Πορτο Ρικο Δομινικανη Δημοκρατια, γρασιδι πρασιναδα 5η 5 Ιανουαριου κουτι κρεβατι Ημερα των Βασιλεων Πουερτο Ρικο εορτασμος ΚΑΛΑΝΤΑ Πολωνια αρχικα εξωπορτα κιμωλια ευλογια νοικοκυρης νεο ετος γερμανοφωνοι ρωμαιοκαθολικοι Sternsingers Τραγουδιστες του αστρου Τραγουδιστης αστροτραγουδιστης ομαδα Δημοτικο σχολειο πορτα αστρο τραγουδι χριστουγεννιατικα μαυρο προσωπο καρβουνο χρωμα αρχαιοτερη παρασταση μουσεια μουσειο Βατικανο κατακομβες της Πρισιλα Ρωμη κατακομβη γυναικα μανδυας ανεμος, αστερι μητερα, υψηλο καθισμα βιμινι wimini πλακα, μινιατουρα κινουμενα σχεδια ευχη επιγραφη Σεβηρα, θεος μεταφορικη διακοσμηση απεικονιση λατρεια τεχνη ανδρας προφητης Βαλααμ εκπληρωση προφητεια Ιακωβος ιακωβ κοντο ιματιο χειμωνας σπηλαιο αριστουργημα παλαιοχριστιανικη συμβολικη δυναμη βυζαντιο βυζαντινη Περσες, καπα παντελονι φρυγικος πιλος σκουφος πρωτη αγγλοσαξωνικη αναπαρασταση Κειμηλειοθηκη Κειμηλιοθηκη του φρανκς Franks σμιλεμενη κοκκαλο φαλαινα 7ος Marcellino Marcello, Diocleziano, martiri Felice Filippo, Pudenziana Prassede, Mauro Simetrio, papa Silvestro ελληνικη λεξη ετυμολογια μαγου περσικη magua αβεστα magauno θρησκευτικη καστα ζωροαστρης ιερατικη θρησκεια Ζωροαστρισμος Καλβινος γελοιωδεστερο γελοιο εφευρημα παπικοι ανδρες δικαιη κριση χονδροειδης αγνοια αγιος Καισαριος Αρελατης αρελατη αρλ 6ος 4ος Αρταβανος Δαρειος Ιωαννης Χρυσοστομος, Κυριλλος Αλεξανδρειας, χριστιανος θεολογος Κλημης Αλεξανδρεας Ρωσος Βολοτσκ, Περσες, καταληψη Βηθλεεμ 7ος 614 ζημια Βασιλικη της Γεννησης του Χριστου, εικονα περσικα ρουχα κινα Κινεζοι χριστιανοι σχολια Προφητης Ησαιας Ψαλμοι βεδας ο Σεβασμιοτατος 8ος Πραξεις αποστολος Θωμας ιδρυτης Ινδοπαρθικο Βασιλειο Γκουνταφαρασα Γονδοφαρης Γονδοφαρη 1ος 21 – 47 Γανταχαρ / Κανταχαρ Αφγανισταν ιραν ιρακ ιρλανδια ιρλανδικο ελληνικη γλωσσα γραφη λατινικα πατρολογια τετραγωνη τριγωνικη τετραγωνο τριγωνο λιβανος σφαιριδιο ελαιοκαρπος χαντρα ασημενιο νημα σεισμος Αθηνα 1999 Αθηναι συλλογη χρηματων ερανος σεισμοπαθεις 2014, Ουκρανια στην Λευκορωσια μαρκο Πολο ταφος ταφη Σαβε Τεχερανη 13ος 1270 σμαλτο Λιμοζ γαλλικο γερμανικο σαλαρια Via Salaria, παρκο βιλα βιλλα αντα σαβοια Villa Ada Savoia, εγκατα υπογειο μεγαλυτερο σημαντικοτερο νεκροταφειο ηφαιστειακος τοφφος, 2ος – 5ος επαναχρηση υπογεια λατομειο ποζολανα αρεναριο Arenario υπογειοι ταφοι ακιλλι ακιλι αχιλλεας γκλαμπριονι Acili Glabrioni, αριστοκρατικη ρωμαικη συγκλητικη οικογενεια Priscilla, ευγενης κατακομβη ταφες λαβυρινθος σηραγγα απλη κοινη, ταφικη κογχη τοιχογραφια ιερεας μαρτυρες Regina Catacumbarum / Βασιλισσα των Κατακομβων χριστιανικο κειμενο ιερεις Μαρκελλινος Μαρκελλος διωγμοι Διοκλητιανου Διοκλητιανος Φηλιξ φιλιξ μαρτυς Φιλιππος, Πουδεντιανη Πρασιδης, Μαυρος Συμμετριος, ανωνυμοι παπας Σιλβεστρος, ποντιφικας τουριστικο αξιοθεατο τουρισμος τουριστικα αξιοθεατα βυζαντινο ψηφιδωτο αγιου Απολλιναριου, Απολλιναριος Ραβεννα ραβενα 6ος 565 αποκατασταση 18ος ελληνικο δωδεκαθεο 12 θεοι Ολυμπου ορος ολυμπος νεος Διονυσος παρθοι αγγλοι αγγλια βρετανια σαξωνες σαξονες
