Του Γιώργου Λεκάκη
Στην ελληνική γλώσσα ΔΕΝ υπάρχουν συνωνυμα: Έτσι, αίνιγμα, γρίφος και πρόβλημα είναι τρία διαφορετικά πράγματα / λογοτεχνικά είδη:
- Αἶνος (ὁ,) παλαιὰ ποιητική καὶ Ἰωνική λέξις (αἰνέω / αινώ) = μῦθος, διήγημα (αἰνεῖν αἶνον = διηγεῖσθαι ἱστορίαν), ῥῆσις, παροιμία, ἔπαινος, ἐξύμνησις. Το εισηγείται πρώτος ο Πυθαγόρας. Από τις διδασκαλίες των Πυθαγορείων: «δι’ αἰνιγμάτων ἐδίδασκε καθάπερ ἦν ἔθος αὐτοῖς» (Σχ. Pl. Phd.61d). «Τοῦτο δὲ παρήγγειλε καὶ Πυθαγόρας αἰνίγμασιν ἅπερ ἐγὼ παραθεὶς ἐξηγήσομαι» (Πλουτ. 2.12d). «Σοφία Πυθαγόρου παρέδωκε τὸ αἰνίττειν», Φιλόστρ. VA 6.11. Αἴνιγμα (το), αἰνιγμός (ο) < αίνος / αίνη, αἰνίττομαι / αἰνίσσομαι = λόγος ἀσαφής, δυστόπαστος > αἰνιγματωδῶς = ἀσαφῶς. Αλλά και κερτομία, σκῶμμα, ἐπίπληξις. Παράγωγα: αἰνιγματίας, αἰνιγματικῶς, αἰνιγματώδης (= σκοτεινός), αἰνιγμός, αἰνικτήρ (= ο μιλών μέ ἀσάφεια), αἰνιγματιστής, αἰνικτός. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΑΙΝΟΥ, ΕΔΩ. ΠΗΓΗ: Ομ. Ὀδ. ξ,508. Ἡσ. Ἔργ. κ. Ἡμ. 200. Αἰσχίν. 70.34. Αἰσχύλ. Πρ. 610, και Ἀγ. 1113, 1183 και 1482. Ἀρισταίν. 1.27. Ἀρχίλ. 86.89. Εὐρ. Ἀποσπ. 511. Θεόκρ. 14, 43. Πινδ. Ἀποσπ. 165. Πλάτ. Χαρμ. 162Β, Ἀπολογ. 27Α. Πλούτ. 2. 671Ε. Σοφ. Ο. Τ. 393. 1525 και 1380.
- γρῖφος / γρῖπος (ὁ) = πᾶν τὸ περίπλοκον, λόγος ἀσαφὴς καὶ σκοτεινός, ονοματοπαίγνιο, αἴνιγμα. «Γρίποις τε καὶ σαγήναις» (Πλουτ. 2.977f, cf. Artem.2.14). Ο μεθυσμένος «λέγει γρίφους παρὰ ποτὸν». Γρῖπος και το περίπλοκο δίκτυον / δίχτυ / καλάθι ψαρέματος από βούρλα. Από την λέξη άγρα > γραπώνω[1], κλπ. (Πιθανώς ἐκ τῆς αὐτῆς ῥίζης καὶ τὸ ῥίψ > λατ. scirpus[2]). Ο Κλέαρχος ο Σολευς[3], συγγραφέας ειδικης πραγματείας «Περί Αινιγμάτων»[4], λέει: «ο γριφος είναι ένα παιγνιώδες πρόβλημα, το οποίο απαιτεί αναζήτηση και εύρεση της λύσης, σε αυτό που προτείνεται με την χρήση οξυδέρκειας, με στόχο την απονομή ανταμοιβής ή τιμωρίας». Ένας από τους αρχαιότερους λάτρεις των γρίφων ήταν ο Έλλην μαθηματικός Αρχιμήδης. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΓΡΙΦΩΝ, ΕΔΩ. ΠΗΓΗ: Ἀντιφ. Γανυμ. 2. Ἀριστοφ. Σφηξ. 20. Ὀππ. Ἁλ. 3. 80. Πλούτ. 2.471Δ. Müller Δωρ. 4. 8, § 4 κ.ἑξ.
- πρόβλημα (το) < ρ. προβάλλω / προβολή, είναι πᾶν τὸ προεξέχον [ζήτημα]. Ζήτημα / ερώτημα που προβάλλεται σοβαρά και όχι ως παιγνίδι, για να βρεθεί λύση. Υπάρχει πρόβλημα γεωμετρικό, και πρόβλημα λογικής! «πρόβλημα φόβου ἢ αἰδοῦς ἔχειν» (Σοφ.). Στην «Λογικῇ» τοῦ Ἀριστοτέλους, είναι το «ζήτημα τοῦ εἰ λεγόμενόν τι ἔχει οὕτως ἢ οὐχί» (ερώτηση για το εάν κάτι που λέγεται είναι έτσι, ή αλλιώς). ΠΗΓΗ: Ἀριστ. Τοπ. 1.4,3, 1.11,1, κ.ἀ. Πλάτ. Πολ. 530Β. Θεαίτ. 180C. Πλουτ. Μάρκελλ. 14,19.
Δεν υπάρχει λογοτεχνικό είδος που να μπορεί να θεωρηθεί εντελώς απαλλαγμένο από αινίγματα και γρίφους: Πολυάριθμες οι αινιγματικές φράσεις, από το έπος μέχρι το δράμα, μέχρι την καθιέρωση των αινιγματων και των γριφων ως αυτόνομων λογοτεχνικών ειδών, στενά συνδεδεμένων με τα επιγραμματα.
- Πρώτη ανθολογία αινιγμάτων είναι το υλικό που συλλέχθηκε στο Βιβλίο XV της Παλλατινής Ανθολογίας.
- Το πιο γνωστό αίνιγμα στον κόσμο λ.χ. είναι το «αίνιγμα της Σφιγγός», που κατάφερε να λύσει μονον ο Οιδίπους.
Η διάδοση των αινιγμάτων και των γριφών σε συμποσια μπορεί επομένως να εξηγηθεί από την εν δυνάμει παιχνιδιάρικη φύση του αινίγματος, που κρύβει πάντα υπονοούμενα, πολλάκις ερωτικά, το οποίο έγινε όχι μόνον κοινωνικό παιγνίδι, αλλά και ευκαιρία για επίδειξη πολυμάθειας, ευστροφίας, οξυδέρκειας. Αινίγματα, σε διάφορες μορφές, εμφανίζονται επίσης σε πολυάριθμες επιγραφές στην Πομπηία Καμπανιας Μεγάλης Ελλάδος / Κατω Ιταλίας, μεταξύ των οποίων είναι τα διασκεδαστικά «ζητηματα» (όπως αναφέρονται), αυτά τα αινίγματα τυπικά της προφορικής παράδοσης, στα οποία η απάντηση περιέχεται ήδη στο ερώτημα, λ.χ.:
- «Τα παιδιά του Πριάμου, ποιον είχαν πατέρα;» – που αντιγράφηκε στα χριστιανικά χρόνια και αντικαταστάθηκε από το «Τα παιδιά του Ζεβεδαίου, ποιον είχαν πατέρα;». Αυτά ήταν τα προφανή, τα εύκολα. Ελέγοντο ως οι παροιμίες, όταν ο απέναντι ήταν ολίγον βλαξ. Αυτό το είδος αινίγματος, που ήταν πολύ μακριά από τα φιλοσοφικά αινίγματα, επικρίθηκε από φιλοσόφους όπως ο Πλάτων (479 π.Χ.).
- Στις «Σφήκες» του Αριστοφάνη διαβάζουμε: «Τι είναι αυτό το ζώο, που βρίσκεται ταυτόχρονα στον ουρανό, στην γη και στην θάλασσα;»…
- Σε όστρακο διατηρείται το αίνιγμα του 2ου αιώνα: «Ποιο τετράποδο, το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου του δεν ζει στο φως της ημέρας; Ποιο τετράποδο υπάρχει που [ – – – ]; Ποιο τετράποδο, ανάμεσα σε αυτά που ανοίγουν τα φτερά τους, θηλάζει τα μικρά του;» – ΠΗΓΗ: P. Rein. II 84 (Ινστιτούτο Παπυρολογίας Πανεπιστημίου Σορβόννης, αρ. Sorb. 2188; CC-BY-NC-4.0 – παραπάνω φωτ.).
Διάσημα περιοδικά αινιγμάτων ήταν το αυστριακό περιοδικό «Das Rätsel» και το ιταλικό «Settimana Enigmistica»[5], που πρωτοεκδόθηκε στις 23.1.1932.
ΠΗΓΗ: Istituto Papirologico G. Vitelli. Γ. Λεκάκης ¨Λεξικο παραδοσεων”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 23.1.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] ΠΑΡΑΓΩΓΑ: γριφότης (= σκότος), γριπεύς (= αλιεύς), γριπεύω, γριπηΐς τέχνη, γρίπων, γριπέω, γριπίζω, γρίπισμα, γριφώδης, γριφεύω, γριπώμενος, κλπ.
[2] Scirpus, scirpa, scirpum = υφαντός / φτιαγμένος από βούρλα, καλαθοπλεκτική. Η λατινική παροιμιώδης έκφραση «Scripus lacustris» σημαίνει «γρίφος, σαν περίπλοκη καλαθοπλεκτική». Και Scirpus, scirpus, scirpi = φυτό βάλτου, βούρλο.
[3] Αρχαίος Έλλην φιλόσοφος από τους Σόλους Κύπρου, μαθητής του Αριστοτέλους. Λέγεται ότι έφτασε έως την Βακτριανή και στην Αλεξάνδρεια, όπου και άφησε ένα δελφικό ρητό. Στην ΕΡΓΟΓΡΑΦΙΑ του εκτός από τα «Παροιμίαι» και «Περὶ γρίφων», περιλαμβάνονται επίσης και τα: Βίοι, Πλάτωνος ἐγκώμιον, Περὶ τῶν ἐν τῇ Πλάτωνος Πολιτείᾳ μαϑηματικῶς ἐιρημένων, Γεργίϑιος, Περὶ φιλίας, Ἐρωτικά, Περὶ γραφῶν, Περιγραφαί, Περὶ νάρκης, Περὶ τῶν ἐνύδρων, Περὶ ϑινῶν, Περὶ σκελετῶν, Περὶ ὕπνου, κ.ά. – ΠΗΓΗ: Διογένης Λαέρτιος «Βίοι καὶ γνῶμαι τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ εὐδοκιμησάντων».
[4] γνωστής μόνον εν μέρει, μέσω έμμεσης παράδοσης χάρι στον Αθήναιο τον Ναυκρατίτη (10,448c-e).
[5] Ιδρύθηκε από τον Γεώργιο Σισίνη / G. Sisini, κόμη του Sant’Andrea, έναν Σαρδήνιο ευγενή, από οικογένεια γαιοκτημόνων στην επαρχία του Σάσσαρι, από το Σόρσο, με έδρα το Μιλάνο. (Ο πατέρας του ήταν ο ιδρυτής του Rotary Club Σαρδηνίας). Το περιοδικό παρουσιαζε λεκτικά «παζλ» των πιο διάσημων κατασκευαστων (P. Bartezzaghi, G. Brighenti, Br. Makain και του ίδιου του Sisini). Στην 5η σελίδα του πάντα ο «Εγκυκλοπαιδικός Οιδίποδας».
αρχαια αινιγματα αρχαιο αινιγμα, αρχαιος γριφος προβλημα Λεκακης αρχαιοι γριφοι προβληματα ελληνικη γλωσσα συνωνυμα λογοτεχνικο ειδος παλαια ποιητικη ιωνικη λεξις αινεω / αινω μυθος, διηγημα αινειν αινον διηγηση ιστορια ρησις, ρηση παροιμια, επαινος, εξυμνησις εξυμνηση διδασκαλιες διδασκαλια Πυθαγορειοι Πυθαγορας Πυθαγορεια φιλοσοφια εθος Σχολια Πλουταρχος Σοφια Πυθαγορου Φιλοστρατος αινιγμος αινος / αινη, αινιττομαι / αινισσομαι λογος ασαφης, δυστοπαστος αινιγματωδως ασαφως κερτομια, σκωμμα, επιπληξις επιπληξη αινιγματιας, αινιγματικως, αινιγματωδης σκοτεινος αινιγμος, αινικτηρ ομιλια ασαφεια αινιγματιστης, αινικτος Ομηρος ομηρου οδυσσεια ησιοδος αισχινης αισχυλος αρισταινετος αρχιλοχος ευριπιδης Θεοκριτος Πινδαρος Πλατων Σοφοκλης γριπος περιπλοκο ονοματοπαιγνιο, σαγηνη μεθη ποτο δικτυο / διχτυ / καλαθι ψαρεμα βουρλα λεξη αγρα > γραπωνω ριψ > λατινικα scirpus Κλεαρχος Σολευς συγγραφεας πραγματεια Περι Αινιγματων παιγνιωδες προβλημα, αναζητηση ευρεση λυση οξυδερκεια απονομη ανταμοιβη τιμωρια αρχαιοτερος λατρειης ελλην μαθηματικος Αρχιμηδης αντιφανης αριστοφανης οππιανος προβαλλω / προβολη προεξεχον προεξοχη ζητημα ερωτημα γεωμετρικο λογικης γεωμετρια λογικη φοβο αιδως ζητημα λεγομενο ερωτηση λογοτεχνια αινιγματικη φραση επος δραμα, αυτονομο επιγραμμα πρωτη ανθολογια Παλλατινη Ανθολογια Παλατινη γνωστο Σφιγγος Οιδιπους Σφιγγα Οιδιποδας σφιγξ διαδοση συμποσιο παιχνιδιαρικη φυση κοινωνικο παιγνιδι, επιδειξη πολυμαθεια επιγραφη Πομπηια, διασκεδαση ζητηματα προφορικη παραδοση απαντηση παιχνιδι υπονοουμενα, ερωτικα ερωτας ερως κοινωνια ευστροφια οξυδερκεια επιγραφες Καμπανια Μεγαλη Ελλαδα Κατω Ιταλια παιδι του Πριαμου, πριαμος πατερας αντιγραφη χριστιανικα χρονια αντικατασταση παιδια Ζεβεδαιου, Ζεβεδαιος ειδη φιλοσοφικο φιλοσοφος Σφηκες Αριστοφανη ζωο, ουρανος γη θαλασσα οστρακο 2ος αιωνας τετραποδο χρονος φως ημερα τετραποδα φτερα θηλασμος Παπυρολογια Πανεπιστημιο Σορβοννης, Σορβοννη περιοδικο αυστριακο αυστρια Ratsel ιταλικο Settimana Enigmistica μυτικα αινιγμυστικα μυστικο 1932 γριφοτης σκοτος, γριπευς αλιευς, αλιεας ψαρας γριπευω, γριπηις τεχνη, γριπων, γριπεω, γριπιζω, γριπισμα, γριφωδης, γριφευω, γριπωμενο, υφαντος βουρλο καλαθοπλεκτικη λατινικα παροιμιωδης εκφραση φραση Scripus lacustris φυτο βαλτος ελληνας Σολοι Κυπρου, κυπριος μαθητης Αριστοτελη Βακτριανη Αλεξενδρεια, δελφικο ρητο Παροιμιαι Βιοι, Πλατωνος εγκωμιον, Περι των εν τη Πλατωνος Πολιτεια μαθηματικως ειρημενων, Γεργιθιος, Περι φιλιας ερωτικα Περι γραφων, Περιγραφαι, Περι ναρκης, Περι των ενυδρων, Περι θινων, Περι σκελετων, Περι υπνου, Διογενης Λαερτιος δελφικα ρητα παταγγελματα Βιος, Πλατωνα εγκωμιο, μαθηματικα ειρημενα Γεργιθος, φιλια ερωτικο γραφη Περιγραφες, ναρκη ενυδρο θινα σκελετος υπνος Αθηναιος Ναυκρατιτης ιδρυση Σισινης Sisini, κομης Sant Andrea, αγιου ανδρεα αγιος ανδρεας Σαρδηνιος ευγενης οικογενεια γαιοκτημονες Σασσαρι, σασαρι Σορσο, Μιλανο ιδρυτης ροταρυ ροταρι κλαμπ Rotary Club Σαρδηνιας λεκτικο παζλ κατασκευαστης Εγκυκλοπαιδικος Οιδιποδας Εγκυκλοπαιδιεια νησος νησι Σαρδηνια
