ΕΘΙΜΑ των ΦΩΤΩΝ: ΦΩΤΟΚΑΛΑΝΤΑ

Εις τα Ιεροσόλυμα εις του Χριστού τους τόπους,

εκεί δεντρά δεν ήτονε δεντρά φανερωθήκα,

τότες βροχούλες έπιασαν κατέβη το ποτάμι,

κ΄ ήρθ΄ ο Χριστός να βαφτιστή απού τον Ιωάννη.

μα όντεν εβαφτίζετο φοβήθη το ποτάμι,

κι ο Πρόδρομος το βλόησε κ΄ έμεινεν αγιασμένο.

κ΄εβάφτισενε το Χριστό ο θεομυρωμένος.

οι γι΄ ουρανοί ανοίξανε κι εβγήκε τ΄ Άγιο Πνεύμα,

και τα δεντρά εσκύψανε και ραίνουνται κι εκείνα.

και παίρνουν τον και σκέπουν τον στους κλόνους των
απάνω.

΄ς την τρούλα ΄κάθησ΄ο Χριστός στη μέσην η Παρθένος,

΄ς την άλλη μπαντα ο Βαφτιστής κ΄ εβλόγανε το πλήθος.

κ΄ εις τα πολλά κλονάρια των αγγέλοι κι αρχαγγέλοι.

και τα μικρά παιδόπουλα πάνω ΄ς τα κυπαρίσια,

και παίζουν τα χρυσόμηλα μαζύ με τα ξεφτέρια.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΕΘΙΜΑ ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ, ΕΔΩ.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ ΚΑΛΑΝΤΑ, ΕΔΩ.

ΔΙΑΒΤΑΣΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Τάματα κι αναθήματα”.

Κ΄ απηλογάται ο Χριστός τση Παναγιάς και λέει,

– Δώσε μου, μάννα, τ΄αργυρά και τα χρυσά κλειδάκια,

ν΄ ανοίξω τον Παράδεισο να βάλλω τα παιδάκια,

να βγάλ΄ απού την κόλασι χιλιάδες και μυριάδες,

να ιδώ τον Αρχηστράτηγο που τρέμ΄ η γης κι ο κόσμος,

όντε ξετάζη ταις ψυχαίς αμαρτωλαίς και δίκηαις.-

Εκειά που παν οι δίκαιοι είναι διπλωστρωμένα,

με μήλα, με τριαντάφυλλα μ΄ άνθη ξεφουντωμένα.

΄ς τη μέση κάθετ΄ ο Θεός δεξιά η Παναγία,

κι ο Πρόδρομος ο βαφτιστής εις του Χριστού το πλάη.

τα τάγματα τ΄αγγελικά τριγύρου φτερουγίζουν

και προσκυνούν οι δίκαιοι δοξάζουνε και ψάλουν.

Μα ΄κει απού ΄παν αμαρτωλοί φίδια ΄νιε και λειακώνια.

Κόλασαις, πίσσες και φωθιές δαιμόνοι και τελώνια.

Αμαρτωλός ΄σαν τ΄άκουσε έδερνεν το κορμί του.

την κόλασι τα Τάρταρα έτρεμεν η ψυχή του.

κ΄ εδερνοκοπανίστηκε κ΄ έκλαψενε περίσσια,

κ΄ εχιλιομετανόησε ο για τα κρίματά του.

Κ΄ η Δέσποινα τώνε θωρεί κι από μακρυά του λέει,

– Χριστιανεμένε Χριστιανέ μη δέρνεις το κορμί σου,

κ΄ εγώ ΄χω γυιό εις το θρονί να σώση την ψυχή σου.

για τούτονά κατέβηκε κι εγείνηκε κοπέλι,

βαφτίστη κ΄ εσταυρώθηκε ανέστη κ΄ αναλήφθη.

Καμπάνες παίζεται καλά παίζεται σημαντήρια,

που σας επαίζουν Χριστιανοί ΄ς ούλα τα μοναστήρια.

Ετούτες τσι παραβολαίς τσι λέναι για τα Φώτα,

άνοιξε περιστέρα μου τη μαρμαρένια πόρτα.

ΠΗΓΗ: Από το αρχείο του Π. Γ. Βλαστού, το οποίο απόκειται στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης, ΓΑΚ ΚΡΗΤΗΣ, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 6.1.2024.

ΛΕΣΒΟΥ

Σήκου κυρά μ’ να στουλιστείς
να πας ταχιά στα Φώτα
που θα βαφτίσιν του Χριστό
τσι ‘νι μιγάλη δόξα!
Χριστέ μ’, έ θα μι κουντάς
τ’ν ώρα π’ θα σι βαφτίζιν
έ φταίβγου γω, τσι να του ξέρ’ς,
άλλ’ μας πιριουρίζιν!
Τσι τ’ χρόν’ καλύτιρα!

• Φωτοκάλαντα ψάλλει ο κόσμος ομαδικά, κάθε χρόνο στις 7 Ιανουαρίου, στην πλατεία Μεθώνης Πιερίας!
• Την παραμονή των Θεοφανίων η Φιλαρμονική του δήμου Πάρου Κυκλάδων «λέει» τα κάλαντα σε όλα τα χωριά.

• Στην Βόρεια Ήπειρο, παραμονή των μεγάλων γιορτών (Χριστούγεννα, Πρωτοχρονιά, Φώτων, Λαζάρου), τα παιδιά έλεγαν τα κάλαντα γυρνώντας από σπίτι σε σπίτι για να πάρουν από τους νοικοκυραίους φιλοδωρήματα, σε χρήμα ή σε είδος (αυγά, σύκα, λουκούμια, καραμέλες, γραφική ύλη, κλπ.). Οι ευχές και τα εγκωμια αναφέρονται στην καλή υγεία, την προκοπή, την προσωπική και οικογενειακή ευτυχία.

  ΣΗΜΕΡΑ ΕΙΝ’ ΤΑ ΦΩΤΑ

  Σήμερα είν’ τα φώτα,

  καρκαλιέται η κότα

  πίσω από την πόρτα.

  Την φωνάζ’ ο πέτος [πετεινος]

  δεν απολογιέται.

  Της ρίχνει ένα λιθάρι

  την παίρνει στο ποδάρι.

  -Ω, λελέ, το πόδι μου,

  και το καλαπόδι μου.

  Φέρτε μου την σέλα,

  να σελώσω τ’ άλογό μου

  να πάνω στα Γιάννενα

  να φωνάξω γούμενο.

  -Γούμενε, καλόγερε

  και μπρακατσοκέφαλε!

  -Που’ ν’ τα παιδιά ‘πο’ κάμες

  -Τα ’καμα και τα ‘θαψα

  στην χρυσή την εκκλησιά,

  πο’ χει λίλια και καντήλια,

  και πόρτες και παραθύρια.

  Παίρνω το κλειδί κι ανοίγω,

  βρίσκω λύκο που χορεύει

  κι αλεπού που τσαργκανεύει.

  Τσαγκ απ’ έδω, τσαγκ απ’ έκει

  μο ’ φαγαν και το μπουρέκι.

  Τι να φάνε τα παιδιά μου;

  Τα σκατά του κορακά μου.

  Τι να φάν’ οι φίλοι μου;

  Τα σκατά του σκύλου μου.

  Από τα Ριζά Αγίων Σαράντα

  ΣΗΜΕΡΑ ΕΙΝ’ ΤΑ ΦΩΤΑ

  Σήμερα είν’ τα φώτα,

  καρκαλιέται η κότα

  πο’ ξω από την πόρτα.

  Της ρίχνω ένα λιθάρι

  την παίρνει στο ποδάρι

  -Ω λελέ, το πόδι μου,

  και το παραπόδι μου.

  Φέρτε μου τη σέλα,

  να καβαλικέψω.

  Να πάω στη Δερόπολη

  να φωνάξω τρεμετζή,

  τρεμετζή, καλόγερε

  και μπρεγκατσοκέφαλε.

  Τα παιδιά που έκανες,

  έσκασαν και πέθαναν

  και που να τα θάψομε,

  στης Κατέρως τον οντά.

  Η Κατέρω δεν είναι εκεί

  πάει στην πόλη για βρακί.

  Πήρα το κλειδί κι ανοίγω,

  βρίσκω λύκο που χορεύει

  αλεπού που τσιγκανεύει.

  Τσίγκι, τσίγκι, τ΄άργανο

  κι ο Κατής στα Γιάννενα

  πέντε ψάρια τα ΄πιασα

  τα ΄πιασα, τ’ αλάτισα,

  στην πιατέλα τα ΄βαλα.

  Τσιπ’ απ’ έδω, τσιπ΄απ’ έκει,

  μου ΄φαγαν και το τσουρέκι.

  Τι να βάλω εγώ του σκύλου,

  τα σκατά του γέρο-σκύλου.

  Από την Μαύρη Ρίζα Δρόπολης.

  Σήμερα είν’ τα Φώτα και ο φωτισμός

  Καλημέρα σας, ω αδερφοί,

  χαρείτε σήμερα τη γιορτή,

  όπου μας γεμίζει όλο χαρά,

  τούτη η γιορτή η δεσποτικιά.

  Σήμερα είν’ τα Φώτα και ο φωτισμός

  και του Ιησού μας ο βαφτισμός.

  Σήμερα τα φώτα , φωτίζονται

  κι όλα τα νερά αγιάζονται.

  Σήμερα βαφτίζεται ο Χριστός

  εις τον Ιορδάνη τον ποταμό.

  Είν΄η Παναγία με το Χριστό,

  σπάργανα βαστάει, κερί κρατεί

  και τον Αη Γιάννη παρακαλεί.

  Πρόδρομε, Αι Γιάννη και βαφτιστή

  έλα να βαφτίσεις Θεού παιδί.

  Και ο Ιωάννης του έλεγε

  κι όλο του το σώμα του έτρεμε.

  Πως να σε βαφτίσω εγώ, Ιησού,

  αφού εγεννήθηκα από εσού;

  Πως μπορώ να βάλω τα χέρια μου,

  πάνω στο κεφάλι του σωτήρα μου;

  Και το Άγιο Πνεύμα κατέβηκε,

  πάνω στο κεφάλι του κάθησε

  και φωνή ακούστη εκ του πατρός,

  τούτος είν’ ο γιος μου ο αγαπητός.

  Από τον Βούρκο.

  ΤΩΝ ΦΩΤΩΝ

  Σήμερα είν’ τα φώτα κι ο Φωτισμός

  κι η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός.

  Αύριο είν’ Αι Γιάννης ο Πρόδρομος.

  Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό,

  κάθετ’ η κυρά μας η Παναγιά.

  Σπάργανα βαστάει, κερί κρατεί,

  και τον Άι Γιάννη παρακαλεί.

  Αφέντη Άι Γιάννη και Πρόδρομε,

  δέξου να βαφτίσεις Θεού παιδί.

  Δέχομαι και θέλω και προσκυνώ,

  να πετάξω απάνω στους ουρανούς.

  Από το Πωγώνι Ιωαννίνων.

• Άλλα κάλαντα:

Σήμερα, είν’ τά Φώτα κι’ ο φωτισμός

καί χαρά μεγάλη, αγιασμός.

Σπάργανα βασταίνει, κεριά κρατεί

καί τόν άη-Γιάννη παρακαλεί:

Άη-Γιάννη αφέντη Χρυσόστομε,

έλα νά μέ βαφτίσης τό παιδί

μέσ’ στήν κολυμβήθρα τήν αργυρή.

Έπαιρνε νεράκι καί νίβονταν

καί χρυσό μαντήλι σκουπίζονταν.

Σήμερα, είν’ τά φώτα κι’ ο φωτισμός,

κι’ αύριο η κυρά μας η Παναγιά

σπάργανα βασταίνει κί Θεόν κρατεί

κί τόν άη-Γιάννη παρακαλεί:

Άη-Γιάννη αφέντη κί Πρόδρομε,

σύ πού εβάφτιζες Θεόν παιδί

μέσ’ στήν κολυμβήθρα τήν αργυρή,

μέσ’ στόν Ιορδάνη τόν ποταμό.

Σήμερα, είν’ τά Φώτα κι’ ο Φωτισμός

καί χαρά μεγάλη κι’ αγιασμός.

Εις τόν Ιορδάνη τόν ποταμό

έρχεται η κυρά μας η Παναγιά.

Άγιε μ’ Αγιάννη καί Βαφτιστή,

δύνασαι βαφτίσεις Θεού παιδί;

-Δύναμαι καί θέλω καί προσκυνώ

καί τόν Κύριό μου παρακαλώ.

Σήμερα, είναι τών Φώτων, γιορτάζουν οι εκκλησιές

καί προσκαλούν τούς χριστιανούς γερόντους καί παιδιά,

νά δράμουν όλοι τό λεπτόν μέ συντομήν καί τάξιν.

Τά φοβερά μυστήρια ήρθαν νά μάς διδάξουν

κι’ ο επουράνιος Θεός έστειλε τόν Υιόν του

νά λευτερώση τόν Αδάμ, τό πλάσμα τό δικόν του.

• Άλλα Κάλαντα των Φώτων:

Σήμερα τα φώτα κι ο φωτισμός
η χαρα μεγάλη κι ο αγιασμός.
Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό
κάθετ’ η κυρά μας η Παναγιά.
‘Οργανo βαστάει, κερί κρατεί
και τον Αϊ-Γιάννη παρακαλεί.
‘Αϊ-Γιάννη αφέντη και βαπτιστή
βάπτισε κι εμένα Θεού παιδί.
Ν’ ανεβώ επάνω στον ουρανό
να μαζέψω ρόδα και λίβανο.
Καλημέρα, καλημέρα,
Καλή σου μέρα αφέντη με την κυρά.
Κάλαντα των Φώτων
Σήμερον τα φώτα κι ο φωτισμός 
και του Ιησού μας ο βαφτισμός.
Σήμερα η κυρά μας η Παναγιά
σπάργανα στα τίμια χέρια κρατεί
και τον Άη Γιάνη παρακαλεί.
«Δύνεσ’, Άη Γιάννη Πρόδρομε,
για να μου βαφτίσεις Θεόν παιδί ;»
Δίνουμαι και σώνω και προσκυνώ,
για κοντοκαρτέρει ως το πουρνό,
για ν’ ανέβω απάνου στους ουρανούς,
για να ρίξω δρόσο και λίβανο,
ν’ αγιαστούν οι βρύσες και τα νερά,
ν’ αγιαστή κι αφέντης με την κυρά».
Σήκω, κυρά μ’, να στολιστής, να πας ταχιά στα Φώτα,
στα Φώτα και στον αγιασμό και στον καλό το χρόνο.
Βάλε τον ήλιο πρόσωπο και το φεγγάρι αστήθι,
και του κοράκου το φτερό βάλ’το καμαροφρύδι.
Για βάλε το χεράκι σουστην αργυρή σου τσέπη
κι αν εύρεις γρόσα δος μας τα, φλουριά μην τα λυπάσαι,
κι αν εύρεις και μισό φλουρί, κέρνα τα παλληκάρια, 
κέρνα τ’ αφέντη μ’ κέρνα τα, να πιούνε στην υγειά σου,
και στην υγειά σου, αφέντη μου, και στην καλή χρονιά σου.
Να ζήσεις χρόνια εκατό, διακόσα, παραπάνου, 
κι απ’ τα διακόσα κι ύστερα ν’ ασπρίσεις να γεράσεις,
ν’ασπρίσεις σαν τον Όλυμπο, σαν τ’ άσπρο περιστέρι, 
σαν τ’ αηδονάκι που λαλεί, το Μάη, το καλοκαίρι.
Κυρά μου, τον γιόκα σου, κυρά μ’, τον ακριβό σου, 
τον έλουζες, τον χτένιζες, στο δάσκαλο τον πάϊνες, 
κι ο δάσκαλος τον έδερνε με δυο κλωνάρια μόσκο, 
με τέσσαρα βασιλικό, με πέντε μαντζουράνα.
Κυρά μ’, τη θυγατέρα σου, κυρά μ’, την ακριβή σου,
γραμματικός την αγαπά, πραμματευτής τη θέλει, 
κι ο δάσκαλος απ’ το σκολειό γυρεύοντάς την στέλνει.

• Άλλα φωτοκαλαντα:

Σήμερα τα Φώτα κι ο φωτισμός,
η χαρά μεγάλη κι ο αγιασμός.
Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό,
κάθετ’ η κυρά μας η Παναγιά.
Όργανο βαστάει, κερί κρατεί,
και τον Αϊ-Γιάννη παρακαλεί.
Αϊ-Γιάννη αφέντη και βαπτιστή,
βάπτισε κι εμένα Θεού παιδί.
Ν’ ανεβώ επάνω στον ουρανό,
να μαζέψω ρόδα και λίβανο.

• Άλλα λένε:

Σήμερα τα Φώτα κι οι φωτισμοί

και χαρά μεγάλη σ΄ όλη τη Γη.

Ήρθανε τα Φώτα κι οι φωτισμοί

και χαρά μεγάλη οι αγιασμοί.

ή

Σήμερα τα Φώτα και ο φωτισμός

και χαρά μεγάλη στον αφέντη μας.

Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό

είναι η Μαρία η Δέσποινα

με τα θυμιατήρια στα δάχτυλα

και τον άγιο Γιάννη παρακαλεί:

«Άγιε Γιάννη και Πρόδρομε

δύνασαι βαφτίσεις Θεού παιδί

και να παραδώσεις Χριστού ψυχή;».

«Δύναμαι και θέλω και προσκυνώ

και τον Κύριό μου παρακαλώ.

Αύριο θ΄ ανέβω στους ουρανούς

να καταπατήσω τα είδωλα».

• Βυζαντινά κάλαντα – Θυμίζουν αλφαβητάρι, κάθε στίχος τους ξεκινάει από ένα
  γράμμα του αλφαβήτου κατά σειράν, με θεολογικό περιεχόμενο:

Άναρχος Θεός καταβέβηκεν και εν τη Παρθένω κατώκησεν
Βασιλεύς των όλων και Κύριος, ήλθε τον Αδάμ αναπλάσασθαί
Γηγενείς σκιρτάτε και χαίρεσθε, τάξεις των αγγέλων ευφραίνεσθε
Δέξαι Βηθλεεμ τον Δεσπότην σου, Βασιλέα πάντω και Κύριον
Εξ ανατολών Μάγοι έρχονται, δώρα προσκομίζοντες άξια
Ζητούν προσκυνήσαι τον Κύριον, τον εν τω σπηλαίω τικτόμενον
Ήνεγγεν αστήρν μάγους οδηγών, ένδον του σπηλαίου εκόμισεν
Θεός, βασιλεύς προαιώνιος, τίκτεται εκ κόρης Θεόπαιδος
Ιδών ο Ηρώδης ως έμαθεν, όλω εξεπλάγη ο δείλαιος
Κράζει και βοά προς τους ιερείς, τους δοξολογούντας τον Κύριον
Λέγετε σοφοί και διδάκαλοι άρα που γεννάται ο Κύριος;
Μέγα και φρικτόν το τεράστιον, ο εν ουρανοίς επεδήμησεν
Νύκτα Ιωσήφ ρήμα ήκουσε, άγγελος Κυρίου ελάλησεν
Ξένον και παράδοξον άκουσμα και η συγκατάβασις άρρητος
Ο μακροθυμίσας και εύσπλαχνος, πάντων υπομένει τα πταίσματα
Πάλιν ουρανοί ανεώχθησαν άγγλοι αυτού ανυμνήτωσαν
Ρήτορες ελθόντες προσέπεσον βασιλέα μέγαν και ένδοξον
Σήμερον η κτίσις αγάλλεται και πανηγύρίζει κι ευφραίνεται
Τάξεις των αγγέλων εξέστησαν επί το παράδοξον θέαμα
Ύμνους και δεήσεις ανέμελπον των πάντων δεσπότην και άνακτα
Φως εν τω σπηλαίω ανέτειλε και τοις εν τω σκότει επέλαμψε
Χαίρουσα η φύσις αγάλλεται και πανηγυρίζει κι ευφραίνεται
Ψάλλοντες Χριστόν, τον Θεόν ημών, τον εν τω σπηλαίω τικτόμενον
Ω, Παρθενομήτωρ και Δέσποινα, σώζε του εις Σε καταφεύγοντας.

• Στην Καππαδοκία τα παιδιά παρουσιάζονταν στις πόρτες των σπιτιών και φώναζαν τις νοικοκυρές. Γινόταν η εξής στιχομυθία:

– Φώτα δζαι καλημέρα! / Φώτα και καλημέρα!

– Σε σεν δζαι σον κόσμο!/ Σε σένα και στον κόσμο!

Και ως συμβαίνει με τα κάλαντα, φίλευαν τα παιδιά γλυκίσματα και ξηρούς καρπούς. Αναφέρομαι στην Καππαδοκία, γιατί εδώ τα κάλαντα των Φώτων τα έλεγαν και τα Τουρκάκια στις Τουρκάλες κυρές, που φώναζαν «χαλά Φωτ» (= Θεία Φώτα) κι αυτές τους έδιναν επίσης γλυκά και ξηροκάρπια.

ΠΗΓΗ: Γ. Λεκακης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. Γ. Λεκακης “Λεξικο παραδοσεων”.