Οι ημέρες – του Γ. Λεκάκη

Ως ιερές θεωρήθηκαν όλες οι ημέρες κατά καιρούς, απ’ όλους τους λαούς:

• Η πρώτη ημέρα, Κυριακή (απ’ τους χριστιανούς[1]),
• η Δευτέρα (από τους Έλληνες),
• η Τρίτη (από τους Πέρσες),
• η Τετάρτη (απ’ τους Ασσύριους),
• η Πέμπτη (απ’ τους Αιγύπτιους),
• η Παρασκευή (απ’ τους Τούρκους),
• το Σάββατο[2] (απ’ τους εβραίους Ιουδαίους).

Η Πρωτομηνια – 1^η κάθε μήνα – ειδικά του Ιανουαρίου – θεωρούνταν ειδική μέρα. Στην κλασσική Αθήνα, η 1^η ημέρα λεγόταν «πρώτη ισταμένου» του μηνός, γιατί ο μήνας «ίστατο», δηλαδή το φεγγάρι γέμιζε. Στο Βυζάντιο κάθε 1^η του μηνός καλούσαν παπά να κάμει «αγιασμό και καλό ποδαρικό». Ως κι οι ίδιοι οι αυτοκράτορες απαιτούσαν τα ξημερώματα της 1^ης του μηνός να τους επισκεφτεί ο ίδιος ο πατριάρχης. Κι αν καμμιά φορά ο πατριάρχης κωλυόταν, τη θέση του έπαιρνε κάποιος δεσπότης, ο οποίος έμπαινε κρατώντας αναμμένο φανάρι. (Εξ ου και η φράση «κάθε πρώτη του μηνός, για δεσπότης, για φανός»). Αργότερα η συνήθεια έμεινε, και οι προληπτικοί έβαζαν κάποιο δικό τους ή φίλο τους, τον οποίο θεωρούσαν γουρλή και τυχερό γενικά στην ζωή του, να τους κάνει «ποδαρικό», να πατήσει, να μπει πρώτος δηλαδή στο σπίτι ή το μαγαζί τους και να τους μεταβιβάσει έτσι την τύχη του, τουλάχιστον στο χρονικό διάστημα του μήνα που μπαίνει.

Τις πρώτες ημέρες κάθε μήνα, οι Ρωμαίοι τις έλεγαν καλένδες. Μέσα σ’ αυτές πληρώνονταν τα χρέη. Οι Ελληνες δεν είχαν καλένδες. Ο όρος «ελληνικές καλένδες» σημαίνει «ανύπαρκτες μέρες» – όρος που χρησιμοποιούσε ο αυτοκράτορας Αύγουστος. Η φράση «το θέμα μεταφέρθηκε για τις καλένδες» ή «γράφηκε στις καλένδες», σημαίνει ότι ίσως να μη ξανασυζητηθεί και ρυθμισθεί ποτέ.

Οι ελληνίδες ημέρες και οι ελληνικές ονομασίες τους – Η ελληνική 10ήμερη “εβδομάδα”

Οι ονομασίες των ημερών από τους Ελληνες της κλασσικής εποχής (για πλήρη μήνα) είχαν ως εξής:

1ο 10ήμερο ισταμένου μηνός

1^η Πλήρη ισταμένου

2^α Δευτέρα ισταμένου

3^η Τρίτη ισταμένου

4^η Τετάρτη ισταμένου

5^η Πέμπτη ισταμένου

6^η Εκτη ισταμένου

7^η Εβδόμη ισταμένου

8^η Ογδόη ισταμένου

9^η Ενάτη ισταμένου

10η Δεκάτη ισταμένου

2ο 10ήμερο μεσούντος μηνός – το μεσαίο 10ήμερο

11^η Πρώτη μεσούντος

12^η Δευτέρα μεσούντος

13^η Τρίτη μεσούντος

14^η Τετάρτη μεσούντος

15^η Πέμπτη μεσούντος

16^η Εκτη μεσούντος

17^η Εβδόμη μεσούντος

18^η Ογδόη μεσούντος

19^η Ενάτη μεσούντος

20ή Δεκάτη μεσούντος

3ο 10ήμερο φθίνοντος μηνός

21^η Δεκάτη φθίνοντος

22^α Ενάτη φθίνοντος

23^η Ογδόη φθίνοντος

24^η Εβδόμη φθίνοντος

25^η Εκτη φθίνοντος

26^η Πέμπτη φθίνοντος

27^η Τετάρτη φθίνοντος

28^η Τρίτη φθίνοντος

29^η Δευτέρα φθίνοντος

30ή Ενη και νέα

Οι Έλληνες την 11^η ημέρα κάθε μήνα λεγόταν «πρώτη του μηνός (τάδε) μεσούντος», γιατί ο μήνας βρισκόταν στη μέση του.

Την 21^η ημέρα κάθε μήνα την έλεγαν «δεκάτη φθίνοντος», γιατί το φεγγάρι έφθινε (= άδειαζε) και άρχιζαν, από το τελευταίο 10ήμερο, την αντίστροφη μέτρηση, προς την νέα Σελήνη, η οποία τελείωνε τον μήνα. Ετσι οι αρχαίοι Ελληνες χώριζαν τον μήνα σε τρία 10ήμερα – τετρακτύς.

Ο διαχωρισμός του σεληνιακού μήνα σε 4 ίσα μέρη έγινε – λένε – από τους Χαλδαίους / Βαβυλωνίους. Αλλά έδωσε μια χρονική μονάδα, την εβδομάδα γνωστή παντού με το ελληνικό της όνομα: Από το αριθμητικό επτά – και στις σημιτικές γλώσσες, και τα αραβικά, και την εκκλησιαστική σλαβική (sedmica)]. Σε κάθε ημέρα της εβδομάδος έδωσαν και το όνομα ενός από τους 7 Φωστήρες – τους 7 τότε γνωστούς πλανήτες[3]:

• Κρόνος, Δίας, Άρης, Ήλιος, Αφροδίτη, Ερμής και Σελήνη. Η σειρά των πλανητών δεν είναι αυθαίρετος. Καθορίστηκε για πρώτη φορά παγκοσμίως από τους Έλληνες στωικούς φιλοσόφους. Ο Έλλην αστρολόγος / αστρονόμος Βέττιος Ουάλης [της Αντιόχειας, 120 – 175; ο ιδρυτής της κλασσικής αστρολογίας) άσκησε σημαντική επιρροή στην πρακτική της ονομασίας των ημερών της εβδομάδας από τους πλανήτες. Θεωρείται . Σχετίζεται με την Θεωρία της Αρμονίας των Σφαιρών, του Πυθαγόρα, κατά την οποία, κάθε σωμα (και ουράνιο) περιστρεφόμενο, παράγει ήχο – και μάλιστα συγκεκριμένο φθόγγο / νότα:
  • Η Σελήνη το σημερινό ρε.
  • Ο Ερμής το ντο.
  • Η Αφροδίτη το σι.
  • Ο Ήλιος το λα.
  • Ο Άρης το σολ.
  • Ο Ζευς το φα.
  • Ο Κρόνος το μι. – ΠΗΓΗ: Βοήθιος στο J. Chailley “Histoire musicale du Moyen Age”, εκδ. PUF, Παρισι, 1984.

Αν διατάξουμε τους 7 φθόγγους / νότες σε διαστήματα 4ης, έχουμε την σειρά των ημερών της εβδομάδας.

Το επτάγραμμα των ημερών της εβδομάδας: Εάν η 1η ώρα της ημέρας κυβερνάται από τον Κρόνο, τότε η 2η ώρα κυβερνάται από τον Δία, η 3η από τον Άρη, έπειτα τον Ήλιο, την Αφροδίτη, τον Ερμή και την Σελήνη. Αυτή η ακολουθία πλανητών επαναλαμβάνεται κάθε επτά ώρες. Επομένως, η 25η ώρα, ή η 1η ώρα της επόμενης ημέρας, κυβερνάται από τον Ήλιο, και η (7 Χ 7 ) 49η ώρα, ή η 1η ώρα μετά την επόμενη ημέρα, κυβερνάται από την Σελήνη. Έτσι, εάν μια ημέρα χαρακτηρίζεται από τον πλανήτη που κυβερνά την 1η ώρα, τότε η ημέρα του Κρόνου ακολουθείται από την ημέρα του Ήλιου, στην συνέχεια από την ημέρα της Σελήνης, του Άρη, κ.ο.κ. Εάν πάρουμε την Κυριακή ως αρχή της εβδομάδας, έχουμε τα εξής:

Ήλιος → Σελήνη → Άρης → Ερμής → Δίας → Αφροδίτη → Κρόνος

Οι υπολογισμοί μπορούν να απλοποιηθούν σημαντικά χρησιμοποιώντας το παραπάνω επτάγραμμα. Εάν η 1η ημέρα είναι η ημέρα του Ήλιου, τότε η επόμενη ημέρα δεξιόστροφα κατά μήκος της γραμμής είναι η ημέρα της Σελήνης, στην συνέχεια η ημέρα του Άρη και ούτω κ.ο.κ.

Επταήμερη εβδομάδα είχαν και οι πολιτισμοί Κορέας, Ιαπωνίας, Θιβέτ και Βιετνάμ, από το 600 π.Χ.

Αλλά ενώ το ελληνικό σεληνιακό εννεαήμερο / δεκαήμερο άλλαξε και καθιερώθηκε το εβδομαδιαίο σύστημα και στην Ελλάδα, απ’ όπου πέρασε και στην Ρώμη κι από εκεί στην Δύση (ιδίως μετά δε την επικράτηση του χριστιανισμού ήταν καθεστώς) το περίεργο είναι πως δεν άλλαξε η ονομασία της εβδομάδος και λέγεται Δεκάδα: Από το δέκα αρχαία γερμανικά wika (= αλλαγή, μεταβολή, τροπή της σελήνης) > Woche (γερμανικά), week (αγγλικά), vecka (σουηδικά), uge (δανικά) κλπ.

Και στην αρχαία Αίγυπτο, το έτος αποτελείτο από 36 εβδομάδες των 10 ημερών η κάθε μία, όπως τους διδαξαν οι Έλληνες. Την ελληνική 10ημερη “εβδομάδα”, θυμήθηκαν στην Γαλλία μετά την νίκη της Γαλλικής Επανάστασης το 1792. Ονομάσθηκε “Γαλλικό Επαναστατικό Ημερολόγιο”. Ένας μήνας είχε 30 ημέρες και, αντίστοιχα, τρεις δεκαήμερες εβδομάδες. Ένα έτος είχε 12 μήνες και προστέθηκαν υπόλοιπες ημέρες στο τέλος του έτους. Την 1η Ιανουαρίου 1806, αυτό το ημερολόγιο καταργήθηκε με διάταγμα του Ναπολέοντα.

Από νομικής άποψης, η εβδομάδα αναφέρεται για πρώτη φορά στον Θεοδοσιανό Κώδικα (321 μ.Χ.).

Εβδομάδες που δεν είναι επταήμερες

• 13ημερη “εβδομάδα” είχαν οι αρχαίοι Μάγια. Και χρησιμοποιούσαν επίσης μια εβδομάδα 20ημερη.
• 8ήμερη “εβδομάδα” (νουντίνα) είχαν οι Ρωμαίοι. Μόλις τον 1ο αιώνα π.Χ., με την ημερολογιακή μεταρρύθμιση του Ιουλιου Καίσαρα, άρχισε να χρησιμοποιείται στην αρχαία Ρώμη, η 7ημερη εβδομάδα.
• 6ήμερη(*) “εβδομάδα” είχε το λεγόμενο “Επαναστατικό ημερολόγιο της Ε.Σ.Σ.Δ.”, που ίσχυσε έως το 1940, οι μήνες διαιρούνταν σε πέντε εξαήμερες “εβδομάδες”, για να μην υπάρχει ημέρα με ονομασία θρησκευτικού χαρακτήρα, όπως λ.χ. η Κυριακή.
• 5ήμερη “εβδομάδα” εισήγαγε στην Σοβιετική Ένωση στις 26.8.1929, το Συμβούλιο των Λαϊκών Επιτρόπων της ΕΣΣΔ, στο πλαίσιο της προετοιμασίας για το Πρώτο Πενταετές Σχέδιο, με το διάταγμα «Για την Μετάβαση στην Συνεχή Παραγωγή σε Επιχειρήσεις και Ιδρύματα της ΕΣΣΔ». Ήταν η πρώτη εφαρμογή του εργατικού πενθήμερου. Το ημερολογιακό έτος είχε προγραμματιστεί για 360 ημέρες και, άρα, 72 πενθήμερες εβδομάδες. Οι υπόλοιπες 5 ή 6 ημέρες ορίστηκαν ως αργίες. Στις 21.11.1931, το Συμβούλιο των Λαϊκών Επιτρόπων της ΕΣΣΔ εξέδωσε το διάταγμα «Περί της διαλειμματικής εβδομάδας παραγωγής στα ιδρύματα». Μετά από αυτό, από την 1.12.1931, στην Σοβιετική Ένωση, η πενθήμερη εβδομάδα αντικαταστάθηκε από την εξαήμερη(*) εβδομάδα, με καθορισμένες ημέρες αργίας στις 6, 12, 18, 24 και 30 κάθε μήνα.
• 4ήμερη “εβδομάδα” έχουν πολλές περιοχές της Δυτικής και Κεντρικής Αφρικής (λχ. Κονγκό). Ο μήνας τους αποτελείται από επτα εβδομάδες και ένα έτος από 13 μήνες συν μία ημέρα. Αυτό άλλαξε με την έλευση του χριστιανισμού στην περιοχή.

Ολες οι ημέρες έχουν συνδεθεί από τον λαό με κάποια πρόληψη, απόρροια λαϊκής σοφίας / παρατήρησης, που καταγράφηκε και ως παροιμία.

ΟΙ ΗΜΕΡΕΣ

Η Κυριακή [Domenica (ιταλ.) < dominus = κύριος < Dimanche (γαλλ.) ή Ζευς / Ζας > dies Solis (λατ.) = ημέρα του Ηλίου > παλ. άνω γερμ. sunnuntag > γερμ. Sonntag[5] (Sonne = Ηλιος), ολλ. zondag, παλ. αγγλ. sunnandœg > αγγλ. Sunday < Sun = Ηλιος), παλ. σκανδ. sunnundagr > σουηδ. söndag, ισλ. sunnudagur, δαν. søndag) > κελτ. ουαλ. dydd sul > τευτονικά Sunday[4], κλπ.]: Η 1^η ημέρα της εβδομάδας, αφιερωμένη στον θεό Δία–Ηλιο. Και κατά τους χριστιανούς, στον Κύριο. Η «Κυριακή ημέρα», όπως την ονομάζει ο Ιωάννης στην «Αποκάλυψή» του. Ημέρα «της απόλυτης αργίας, του φωτός και της χαράς». Οσοι γεννιούνται Κυριακή θεωρούνται ευτυχισμένοι σ’ όλην τους την ζωή.

Η αρχαία ελληνική λέξη ἄπρακτος ἡμέρα (= μη εργάσιμος ημέρα), που αρχικώς εσήμαινε Κυριακή έδωσε την παλαιοσλαβική λέξη neděľa και την ρωσική неделя , που σημαίνουν εβδομάδα, με την έννοια της πρώτης ημέρας που εισηγείται την εβδομάδα.

Από τον 1^ο κιόλας αι. καθιερώθηκε ως ημέρα λατρείας του Χριστού, αργίας και αναπαύσεως των χριστιανών. Τον 2^ο αι. ήταν ήδη η εβδομαδιαία γιορτή των χριστιανών.

Ο Ιουστίνος την ονομάζει «Ηλίου ημέρα». Επί Βυζαντίου απαγορευόταν να λουστεί κανείς Κυριακή, με ειδικό εκκλησιαστικό νόμο, που τιμωρούσε τους παραβάτες με ένα είδος αναθέματος από άμβωνος. Εξ ου και ο λαϊκός στίχος:

Τετάρτη και Παρασκευή τα νύχια σου μη κόψεις

και Κυριακή να μη λουστείς, αν θέλεις να προκόψεις…

Επί Μ. Κωνσταντίνου και μετά το Διάταγμα Ανεξιθρησκείας των Μεδιολάνων (313) καθιερώνεται και με νόμο ως η επίσημη ημέρα λατρείας και αγαθοεργίας. Στις 7 Μαρτίου 321 θεσπίστηκε νόμος, που καθιέρωνε την ημέρα Κυριακή, ως «σεβαστή ημέρα του Ηλιου».

Την Κυριακή βέβαια, ξοδεύονται τα λεφτά της εβδομάδας, κι έτσι την Δευτέρα αρχινάει η μουρμούρα. Γι’ αυτό «Κυριακή χαροκοπίστρα, και Δευτέρα μουρμουρίστρα».

Η Κυριακή ήταν η μόνη μέρα που δεν πήγαιναν οι γεωργοί στο χωράφι. Ετσι, ήταν η μόνη ημέρα που έμενε στην επίτοκο για να… γεννήσει! Γι’ αυτό λεν «όλη μέρα στο χωράφι, Κυριακή για γέννημα!»…

Ο λαός μας λέει επίσης «Σαν έλθει Κυριακή, Σάββατο μην προσμένεις», εννοώντας πως άμα έλθουν τα καλύτερα, ποιος ο λόγος να σκέφτεσαι τα χειρότερα;

Η Κυριακή είναι η επίσημη ημέρα. Γι’ αυτό και μαγείρευαν κρέας – ήταν η μόνη ημέρα της εβδομάδος που έτρωγαν κρέας! Γι’ αυτό και όταν συναντιώνταν οι νοικοκυρές στον δρόμο, δεν ρωτούσαν τι φαΐ έχεις, αλλά «πώς το έχεις;», εννοώντας το κρέας, το οποίο εθεωρείτο δεδομένο. Οι αφοσιωμένοι καθολικοί χριστιανοί τις Κυριακές τρώνε απαραίτητα ψάρι.

Η Κυριακή θεωρείται δε από τον λαό μας ως η καταλληλότερη μέρα για βαφτίσεις.

Οι Σκοπελίτισσες την Κυριακή δεν λούζονται.

Στο νησί Τομπάγκο της Καραϊβικής, ξακουστή παράδοση είναι το «Κυριακάτικο Σχολείο» (Sunday School = Κατηχητικό). Στην ουσία πρόκειται για μια έναρξη κραιπάλης, που γίνεται από Κυριακή και τελειώνει την επομένη Κυριακή, στην αμμουδιά του χωριού Μπακού, με τρελλό ολονύχτιο ξεφάντωμα, φαγητό, ποτό, χρώματα, αρώματα και χορό, ενώ η μουσική Καλυψώ παίζεται ασταμάτητα, από παραδοσιακά ατσάλινα τύμπανα κ.ά. όργανα.

Η Δευτέρα [Ημέρα της Μήνης / Σελήνης > dies Lunae (λατ.) dies Lunae «ημέρα της Σελήνης» > ιταλ. lunedì > γαλλ. lundi, ισπ. lunes,  ρουμ. luni > κελτ. ιρλ. luan, ουαλ. dydd llun > παλ. άνω γερμ. manetag > γερμ. Montag, ολλ. maandag, παλ. αγγλ. monandœg > αγγλ. Monday, παλ. σκανδ. manudagr > ισλ. manudagur, δαν. mandag, σουηδ. måndag, κλπ]: Η 2^η ημέρα της εβδομάδας, αφιερωμένη στην Σελήνη. Οταν αρχίζει μια δουλειά – και δη σημαντική – όλοι προτιμούν να αρχίσει Δευτέρα. Η σπορά, κατά την παράδοση, αρχίζει Δευτέρα – ή Τετάρτη.

Στην Μακεδονία πιστεύουν πως δεν πρέπει να γίνεται γάμος τη Δευτέρα, «γιατί δευτερώνει», δηλαδή νύφη και γαμπρός θα χωρίσουν και θα ξαναπαντρευτούν με άλλους. Στην Κομοτηνή δεν λούζονται δευτεριάτικα. Στην Λέσβο δεν πληρώνουν χρέη, «γιατί αν το κάνουν, αυτό θα κάνουν σε όλη τους την ζωή».

Επί Βυζαντίου πίστευαν πως αν ήθελαν να κερδίσουν κάποιο δικαστικό αγώνα, θα έπρεπε να γράψουν τους ψαλμούς δευτεριάτικα, σε δέρματα ελαφιών (από κείμενο του 1364).

Την λένε και Τσαγκαροδευτέρα, που κατάντησε να σημαίνει ημέρα τεμπελιάς, γιατί στην Αθήνα την ημέρα αυτή δεν περνούσαν ούτε οι υπαίθριοι μπαλωματήδες, ούτε οι τσαγκάρηδες, αλλά ούτε και οι σταθεροί υποδηματοποιοί άνοιγαν τα μαγαζιά τους.

Θεωρείται όμως τυχερή ημέρα για να γεννηθεί κάποιος. «Την Δευτέρα γεννιέται ο σοφός» λέει μια παροιμία, ενώ ένα χειρόγραφο ιατροσόφιο παραδίδει ότι «ο γεννηθείς την Δευτέρα είναι άξιος φιλόσοφος».

Στο Μεσαίωνα, κάθε Δευτέρα πλήρωναν οι μαθητές τους δασκάλους τους, γι’ αυτά που έμαθαν όλη την προηγούμενη εβδομάδα. Οι δάσκαλοι συμπλήρωναν την ρόγα τους με αυτά τα δευτεριάτικα, που ενίοτε ήταν και αγαθά (ψωμί, φρούτα, κλπ.). Οι γονείς των κακών μαθητών «έκλαιγαν» αυτά τα έξοδα. Ετσι βγήκε και η φράση «κρίμα στα δευτεριάτικα» που λέμε για έξοδα που πάνε στράφι.

Η Τρίτη [ημέρα του θεού Άρεως < Mars < dies Martis (λατ.) [> γαλλ. mardi, ισπ. martes, ιταλ. martedì, ρουμ. marti > κελτ. ιρλ. mairt, ουαλ. dydd mawrth > γερμ. Ο θεός Άρης / Mars έγινε ο γοτθικός θεός (επίσης του πολέμου) Mars Thingsus[6] > Teiwa > σκανδ. Týr, Tīw, Tīg και Bing > αρχ. γερμ. Teiwadaga > παλ. αγγλ. tiwesdœg > αγγλ. Tuesday, παλ. σκανδ. tisdagr > σουηδ. tisdag, δαν. tirsdag, ισλ. Bridjudagur, μέσ. κάτω γερμ. dingesdach > γερμ. Dienstag[7], ολλ. dinsdag]: Η 3^η ημέρα της εβδομάδας, η αποφράδα, η γρουσούζικη. Η παλαιότερη γραπτή μαρτυρία που έκρινε την Τρίτη μη αγαπητή μέρα είναι του 1164. Ηρθε και η Τρίτη ήταν που έπεσε η Κωνσταντινούπολη και η πρόληψη ήρθε κι έδεσε. Η λαϊκή φράση «Σάββατο γιο μη χαίρεσαι και Τρίτη θυγατέρα» βγήκε από το γεγονός, ότι την ημέρα που έπεσε η Πόλη, ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος απόκτησε κόρη, μετά τα τρία αγόρια του, η οποία όμως πέθανε αμέσως.

Γι’ αυτό και στην Αράχοβα Βοιωτίας δεν φέρνουν προξενιά Τρίτες. Μήτε ξεκινάνε οποιαδήποτε εργασία.

Στην Καστοριά διαδίδουν πως η Τρίτη έχει μια κακή ώρα, αλλά κανείς δεν την ξεύρει. Έτσι, αν τύχει κανείς και γεννηθεί αυτήν την άγνωστη κακιά ώρα της Τρίτης, θα βγει «αδιάντροπος, άσωτος και κλέφτης»…

Στην Κρήτη, όμως, λένε, «Τρίτη γεννά ο φρόνιμος, Τετάρτη ο αντρειωμένος».

Η Τετάρτη: Ημέρα του Ερμού / Mercurius. Τα γερμανικά φύλα αντιστοίχισαν τον σκανδιναβικό θεό Odin / Wodin, Wuotan, παλ. σκανδ. odinsdagr > σουηδ. onsdag, δαν. onsdag, παλ. γερμ. wodinsdœg > αγγλ. Wednesday, ολλ. woensdag, κλπ. Η 4^η ημέρα της εβδομάδας. Τετάρτη ή Δευτέρα αρχίζει η σπορά. Γενικά θεωρείται καλή και ευλογημένη ημέρα. Τη Μεγ. Τετάρτη έγινε η σύλληψη του Χριστού και η παραπομπή του στο Κριτήριο. Γι’ αυτό και καθιερώθηκε ως ημέρα νηστείας. Κάθε Τετάρτη όλον τον χρόνο τρώμε αλάδωτα, εχτός αν συμπέσει κάποια δεσποτική, θεομητορική ή γιορτή μεγάλου άγιου. Στα μοναστήρια τα βυζαντινά χρόνια κάθε Τετάρτη και Παρασκευή έφτιαχναν μια νηστίσιμη σούπα, που την έλεγαν αγιοζούμι[8].

Επειδή ακριβώς όμως ήταν νηστίσιμη ημέρα, θεωρούνταν ακατάλληλη για γάμους. «Νηστίσιμη ημέρα δεν στεριώνει γαμήλια τελετή» πιστεύει ο λαός μας.

Στην Κρήτη, λένε, «Τρίτη γεννά ο φρόνιμος, Τετάρτη ο αντρειωμένος». Το ίδιο περίπου πιστεύουν και στην Κύθνο: Πως «Τετάρτη γεννιέται ο καλόμοιρος». Οσοι γεννήθηκαν Τετάρτη λέγονται τετραδογεννημένοι και ο λαός μας πιστεύει ότι έχουν το προίκισμα της καλής φωνής και γίνονται καλοί τραγουδιστές.

Επί Βυζαντίου απαγορευόταν να κόψει κανείς τα νύχια του Τετάρτη και Παρασκευή, με ειδικό εκκλησιαστικό νόμο, που τιμωρούσε τους παραβάτες με ένα είδος αναθέματος από άμβωνος.

«Έφυγε ο Τέταρτος, πάει ο βδόμαδος», λέει ο λαός μας, υπονοώντας πως μετά την ημέρα Τετάρτη ζυγώνει το τέλος της εβδομάδας.

Τέλος, γενικώς πιστεύεται πως η Τετάρτη είναι η ημέρα, που μπορεί να συμβεί οτιδήποτε.

Η Πέμπτη [dies Jovis, ημέρα του Διός > γαλλ. jeudi, ισπ. jueves, ιταλ. giovedì, ρουμ. joi.
γερμ. (ο Ζευς ταυτίστηκε με τον σκανδιναβικό θεό του κεραυνού, Thor ή Bor > παλ. σκανδ. Borsdagr [«ημέρα του κεραυνού»] > σουηδ. torsdag, δαν. torsdag, παλ. άνω γερμ. donarestag, βαβαρ. Pfinztag > γερμ. Donnerstag, ολλ. dondersdag, παλ. αγγλ. Bunersdæg > αγγλ. Thursday:] Η 5^η ημέρα της εβδομάδας. Θεωρείται ημέρα που δεν στεριώνει ό,τι αρχίζει, επειδή συνηχεί με την λέξη πέφτει – πολλοί την λένε και Πέφτη. Γι’ αυτό την ημέρα αυτή δεν σπέρνουν ποτέ. Ούτε κόβουν ή ράβουν καινούργια ρούχα.

Η Παρασκευή [dies Veneris / Venus «ημέρα της Αφροδίτης» > γαλλ. vendredi, ιταλ. venerdì, ισπ. viernes, ρουμ. vineri. γερμ. (η θεά Αφροδίτης έγινε θεά Freia / Freya > σκανδ. Frigg, θεά γονιμότητας, σύζυγος του Odin, παλ. σκανδ. frjadagr > σουηδ. fredag, δαν. fredag, ολλ. vrijdag, παλ. άνω γερμ. frijatag, friatag > γερμ. Freitag, παλ. αγγλ. frigedæg > αγγλ. Friday]. Εμείς οι Έλληνες εξακολουθούμε να την λέμε παρασκευή (κατά παρέκκλιση του κανόνα των προηγουμένων ονομάτων των ημερών), δηλαδή (προ)ετοιμασία. Αλλά γιατί; Διότι είναι η 6^η ημέρα της εβδομάδας, που (προ)παρασκευάζει… (τους εβραίους)… για τις μεγάλες γιορτές και δη αυτή του Σαββάτου!!!

Κάθε Παρασκευή όλον τον χρόνο τρώμε αλάδωτα, εχτός αν συμπέσει κάποια δεσποτική, θεομητορική ή γιορτή μεγάλου άγιου. Παρασκευή έδωσε η Εύα το μήλο στον Αδάμ – γι΄ αυτό θεωρείται γρουσούζικη ημέρα (απ΄ τους μουσουλμάνους). Παρασκευή σταυρώθηκε ο Χριστός.

Παρασκευή πλένουν τα εσώρουχα των αρρώστων την ημέρα αυτή, γιατί πιστεύουν πως έτσι θα γίνουν καλά και δεν πλένουν ρούχα υγιών ανθρώπων.

Επί Βυζαντίου απαγορευόταν να κόψει κανείς τα νύχια του Τετάρτη και Παρασκευή, με ειδικό εκκλησιαστικό νόμο, που τιμωρούσε τους παραβάτες με ένα είδος αναθέματος από άμβωνος.

Ο λαός μας λέει ένα λαϊκό δίστιχο για την Παρασκευή:

Αλλ΄ αντ΄ άλλα τα μεγάλα

της Παρασκευής το γάλα…

Στην Αίγυπτο η Παρασκευή είναι αργία για τις δημόσιες υπηρεσίες.

Σε κάποιες περιοχές της Βρετανίας πιστεύουν πως κάθε νέα είδηση που μαθαίνουμε ημέρα Παρασκευή, μας προσθέτει και μια ρυτίδα στο πρόσωπο.

Το Σάββατο ή Σαββάτο [< εβρ. = ανάπαυση. Λατ. dies Saturni = ημέρα του Κρόνου > γερμ. παλ. κάτω sœterdœg και παλ. άνω γερμ. sunnunabend (= παραμονή Κυριακής), γερμ. Sonnabend > αγγλ. Saturday, ολλ. zaterdag, παλ. σκανδ. laugardagr (= ημέρα του λουτρού, από το εθιμο / συνήθεια να κάνουν μπάνιο αυτήν την μέρα) > σουηδ. lördag, ισλ. laugardagur, δαν. lørdag, κλπ.]. Η μόνη ημέρα της εβδομάδος που δεν έχει ελληνική ετυμολογία! Η 7^η ημέρα ήταν αυτή που οι Ελληνες έδιναν όνομα στα νεογέννητα – κάτι σαν βαφτίσια δηλαδή.

• Την 7^η ημέρα κάθε μήνα οι Σπαρτιάτες την είχαν αφιερώσει στον θεό Απόλλωνα.

Οι Βαβυλώνιοι ονόμαζαν Σαββατού την ημέρα που καθησύχαζαν οι εξοργισμένοι θεοί τους.

Πολύ αργότερα την 7^η ημέρα, το Σάββατο, καθιέρωσαν ως αργία οι Εβραίοι (σαββατισμός) – ΠΗΓΗ: ιουδαϊκός Νόμος (Έξ. 20:8) και Παλαιά Διαθήκη. Πάντως και το εβραϊκό Σάββατο είναι πανάρχαια καθιερωμένη γιορτή – απ’ την μωσαϊκή νομοθεσία. Καθιερώθηκε με το βιβλικό «μνήσθητι την ημέρα του Σαββάτου αγιάζειν αυτήν» («Εξοδος», Κ’, 8) και από το ότι ο ίδιος ο Θεός αναπαύθηκε την 7^η ημέρα από τη Δημιουργία του κόσμου και την ευλόγησε («Γένεσις», Β’, 2-3). Την αφιέρωσαν στον θεό Γιαχβέ. Ο μωσαϊκός νόμος επέβαλε εκτός από τον εκκλησιασμό και την αποχή από ορισμένες εργασίες, τις οποίες είχαν ορίσει στις 39. Γι’ αυτό ο λαός μας δεν κάνει δουλειές το Σάββατο. θεωρεί υβρίστρια την που κάμει δουλειές την ημέρα αυτή: «Πότε πρόκοψε η καημένη; Το Σαββάτο που σημαίνει». Οι Εβραίοι κατά το Σάββατο δεν έπρεπε να απομακρυνθούν περισσότερες από 2.000 πήχες από την πόλη ή το στρατόπεδό τους. Τον 7^ο χρόνο άφηναν την γη ακαλλιέργητη για να αναπαυθεί κι αυτή κι ο γεωργός. Τον 7^ο χρόνο τον έλεγαν «σαββατικό». Κατά τη διάρκειά του απελευθερώνονταν οι δούλοι και διαγράφονταν τα χρέη. Την 1^η ημέρα κάθε 7^ου μήνα («σαββατικού») την θεωρούσαν ιερή και δεν εργάζονταν. Τον σαββατικό μήνα γιορταζόταν επίσης η επέτειος της Δημιουργίας και η μεγάλη γιορτή του Εξιλασμού. Το 49^ο (= 7 Χ 7) έτος, το ονόμαζαν ιωβιλαίο ή ιωβηλαίο, επειδή αναγγελλόταν από τις 4 γωνίες του ναού με σάλπιγγες από κέρατα κριού (= ιουβέλ). «Το Σάββατον δια τον άνθρωπο εγένετο, ουχ ο άνθρωπος για το Σάββατο» είπε ο Χριστός (Μάρκου Β’ 27), επιτρέποντας έτσι στον άνθρωπο να εργάζεται ακόμη και ημέρες αργίας, όταν πρέπει. Τέλος, οι χριστιανοί τιμούν το Σάββατο τους νεκρούς τους, σε ανάμνηση της καθόδου του Χριστού στον Αδη, που έγινε Σάββατο.

Το Σάββατο είναι το έμπα και η προσμονή της κυριακάτικης αργίας, γι’ αυτό λεν:

• «Σάββατο, ως την Κυριακή, είναι κοντά η εορτή» ή
• «Σάββατο νάναι μάστορα κι ας είναι χίλιες ώρες» ή
• «μακάρι σαν το Σάββατο νάταν όλες οι μέρες».

Το Σάββατο επίσης ήταν και η τελευταία εργάσιμη της εβδομάδας, και ως εκ τούτου ημέρα πληρωμής του βδομαδιάτικου. Γι’ αυτό και χαρές και πανηγύρια. Λέει ο λαός μας:

Κλάνει το μουνί το Σάββατο,

με το μεροκάματο…

Λέει ο λαός μας για το Σάββατο: «Σαββατιανός βοριάς, την Δευτέρα γάιδαρος».

Για κάποιον άτυχο: «Κίνησ’, ο Εβραίος σαν πάει στο παζάρι κι ήταν ημέρα Σάββατο»[9].

Για κάτι που δεν πρόκειται να συμβεί: «Θα συμβεί τον μήνα που δεν έχει Σάββατο».

Λέει επίσης: «Σάββατο γιο μη χαίρεσαι και Τρίτη θυγατέρα», επειδή Σάββατο γιορτάζουν οι διώκτες του Χριστού εβραίοι.

Σε κάποια μέρη της Ελλάδας θεωρούν κακό να τελειώσει μια εργασία ημέρα Σάββατο. Οι χωρικοί σταμάταγαν τη δουλειά τους μόλις χτύπαγε η καμπάνα του εσπερινού το Σάββατο και τη συνέχιζαν την επομένη εργάσιμη. Οπως επίσης και το να ξοφλήσουν ένα χρέος.

Στο Γύθειο Λακωνίας τα Σάββατα μήτε θερίζουν, μήτε σπέρνουν, μήτε υφαίνουν.

Το πρώτο Σάββατο μετά την Λαμπρή στη Θράκη το λένε Άσπρο Σάββατο.

Ο λαός μας, επίσης, θεωρεί τον γεννημένο Σάββατο (σαββατογεννημένο) τυχερό, αλαφροΐσκιωτο και γενικά ικανό να επικοινωνεί με αόρατες δυνάμεις και προικισμένο με μαγικές ικανότητες. Οι σαββατογεννημένοι, κατά τη λαϊκή αντίληψη, βλέπουν φαντάσματα, σκιές και στοιχειά, που οι άλλοι δεν μπορούν να τα δουν και που δεν τους πειράζουν καθόλου.

Τέλος, το 4^ο Σάββατο των μάγων, τα σάμχαϊν, ταυτίζεται με την 31^η Οκτωβρίου – ημέρα γιορτής των Αγίων Πάντων.

Το Σάββατο ως ημέρα ταφής του Χριστού είναι ημέρα αφιερωμένη στους νεκρούς. Δεν κλαδεύουν, δεν φυτεύουν, δεν ζυμώνουν.

Οι Τούρκοι δεν έχουν ιδιαίτερο όνομα για την ημέρα Σάββατο. Την λένε απλά Cumartesi, η ημέρα «η επόμενη της Παρασκευής», αφού Cuma λένε την Παρασκευή! Σε πολλές ισλαμικές χώρες της Βόρειας Αφρικής και της Μέσης Ανατολής, η εβδομάδα ξεκινά το Σάββατο, καθώς η ημέρα των θρησκευτικών συγκεντρώσεων είναι η Παρασκευή.

ΑΛΛΑΓΗ ΟΝΟΜΑΤΩΝ και ΙΔΙΟΤΗΤΩΝ των ΗΜΕΡΩΝ

Οι πρώτοι χριστιανοί θεωρούσαν όλον τον χρόνο αγιασμένο ως μια γιορτή, στην δόξα του Θεού τους. Στην αρχή του χριστιανισμού επανακαθορίσθηκαν οι ημέρες για να φέρνουν στην μνήμη των πιστών, γεγονότα από την ζωή του Χριστού, όπως η Ανάσταση, τα Θεοφάνεια, τα Χριστούγεννα, η Πεντηκοστή, η Ανάληψη, η εβδομαδιαία γιορτή της Κυριακής (που αντικατέστησε την ιουδαϊκή του Σαββάτου), η ετήσια της Λαμπρής (που αντικατέστησε το νομικό εβραϊκό Πάσχα), κλπ. Σ’ αυτές προστέθηκαν και οι θεομητορικές γιορτές της Παναγίας, και των αγίων μαρτύρων, πατέρων, ιεραρχών, κλπ. που ονομάσθηκαν δεσποτικές. Στις εβδομαδιαίες προστέθηκαν αυτές του Σαββάτου, της Τετάρτης και της Παρασκευής. Οι αφιερωμένες χριστιανικές ημέρες πρέπει να γιορτάζονται χριστιανοπρεπώς (βλ. σχ. λόγο του Γρηγόριου του Θεολόγου στα Θεοφάνια).

• Οι Σκοπελίτισσες νοικοκυρές όλην την εβδομάδα μέχρι την Παρασκευή πετούν κάθε βράδυ την στάχτη απ’ το τζάκι τους. Μόνο την στάχτη του Σαββάτου κρατάνε ως την Δευτέρα, οπότε την πετούν, γιατί είναι «το γούρι του σπιτιού». Τετάρτη και Παρασκευή δεν κόβουν τα νύχια τους: Είναι κακό.
• Ο αυτοκράτωρ Κωνσταντίνος καθόρισε την αργία στις γιορτές.
• Ο αυτοκράτωρ Θεοδόσιος και ο Ιουστινιανός απαγόρεψαν τα θέατρα στις γιορτές και καθόρισαν τον εκκλησιασμό και την κατάλυση της νηστείας.
• Με την καθιέρωση του χριστιανικού εορτολόγιου[10], κάθε μέρα είναι αφιερωμένη και σε έναν άγιο.

[1] Υπάρχει μια χριστιανική αίρεση, οι Σαββατάριοι, που εμφανίσθηκαν τον 16^ο αι. και μετά, στη Μοραβία, τη Βοημία, την Ουγγαρία, την Αγγλία, κ.α. οι οποίοι δεν εορτάζουν την Κυριακή, αλλά το Σάββατο.

[2] Σάββατο < βαβ. Σαββατού < εβρ. Σαββάθ = αργία, ανάπαυση.

[3] Εύκολα αντιλαμβάνεται κανείς πως η όλη αυτή ονοματολογία έγινε πολύ πριν τον Αρίσταρχο τον Σάμιο, και το ηλιοκεντρικό του σύστημα, όταν ακόμα ο Ηλιος εθεωρείτο πλανήτης.

[4] day (αγγλ.) = ημέρα.

[5] tag (γερμ.) = ημέρα.

[6] Πολεμικός θεός των γερμανικών λαών [από ρωμαιο-φριζική (φρεισική) επιγραφή του 3^ου αι. μ.Χ.], από το όνομα Άρης (< Mars) και του αρχαίου γερμανικού ουράνιου θεού Ziu (< Ζευς), ή Tiw των αρχαίων Άγγλων, ή Tyr των αρχαίων Ισλανδών.

[7] Έως τον 17^ο αι. οι Βαβαροί έλεγαν την Τρίτη Ertag [Er < Αρ(ης)], από την μεταλαμπάδευση της ονομασίας της ημέρας του Άρεως από τους Γότθους ιεραπόστολους (βλ. σχ. Duden).

[8] Την συνταγή της μας παραδίδει ο Πτωχοπρόδρομος (12^ος αι.): Μέσα σε μεγάλη μεταλλική χύτρα, έβαζαν νερό, κρεμμύδια και λίγο λάδι για άρωμα, και το έβαζαν να βράσει μαζί με θρυπτόξυλα. Το σέρβιραν σε πιάτα, μέσα στα οποία υπήρχαν μπουκιές ψωμιού (γ΄ 420-435, αλλά και Φ. Κουκουλέ «Βυζαντινός βίος και πολιτεία», Ε΄). Το φαΐ αυτό «δαμάζει πάντοτε τους ταπεινούς αββάδες» (Πτωχοπρόδρομος). Εμοιαζε με την θερματαλέα ή θερμαλατία (Ζακύνθου), μόνο που εκείνη περιείχε και αλάτι, λάδι, και σκόρδα ή ξύδι.

[9] Η παροιμία αυτή παραδίδεται και ως «Θέλησε ο Εβραίος να γαμήσει κι έτυχε μέρα Σάββατο».

[10] Ο ετήσιος κύκλος των εκκλησιαστικών γιορτών, κάθε Εκκλησίας. Υπάρχει βυζαντινό, κωνσταντινουπολίτικο, ρωμαϊκό, ιεροσολυμιτικό, κοπτικό, αρμενικό, κ.ά. Αρχή και βάση του χριστιανικού εορτολογίου αποτέλεσε η γιορτή της Λαμπρής. Το ζήτημα έλυσε οριστικά η Α’ Οικουμενική Σύνοδος (325). Τον πρώτο και πληρέστερο κατάλογο των αρχαίων χριστιανικών γιορτών μας δίνουν οι «Αποστολικές Διαταγές» (Ε’,13-20). Τον 4^ο και τον 5^ο αι. το χριστιανικό εορτολόγιο επεκτάθηκε. Ετσι δημιουργήθηκαν τα μηνολόγια και τα συναξάρια.