Ένα αρχαίο μικκύλο αγγείο ύψους 5 εκατ. (φαρμακοδοχείο ή αλοιφοδοχείο) από τις ΑΡΧΑΙΕΣ ΦΕΡΕΣ

Αυτό το μικρογραφικό (μικκύλο) ερυθροβαφές / ημίβαφο αγγείο, ύψους 5 εκατ. με αμφικωνικό σώμα προέρχεται από τις αρχαίες Φερές (σημερινό Βελεστίνο) και αποκαλύφθηκε σε σωστική ανασκαφή σε αστική έπαυλη (villa urbana), που χρησιμοποιήθηκε αδιαλείπτως από την ελληνιστική περίοδο έως και τους τρεις πρώτους αιώνες της ρωμαϊκής αυτοκρατορικής εποχής.

ΣΧΟΛΙΟ Γ. Λεκάκη:

μικκύλος, ο = ὑποκοριστικον τοῦ μικρός < μικκός μικκά, μικκόν (δωρ.) ἀντὶ μικρός – “ἐνίοτε φέρεται μικός”. Το αξιοθαύμαστο είναι πως ο τύπος αυτός του αρχαίου υποκοριστικου έχει διατηρηθεί και στην νεοελληνική, ως μικιός – μικιό, με την ίδια έννοια! – ΠΗΓΗ: Ἀριστοφ. Ἀχ. 909. Χοιροβ. ἐν Ἀνεκ Ὀξων. 2.240. Θεόκρ. 5.66., 8.64, Καλλ. εἰς Δήμ. 111. Μόσχ. 1. 13.

Τα αγγεία αυτού του τύπου, που χαρακτηρίζονται από μικρή χωρητικότητα, σχετικά χονδρά τοιχώματα και στενό στόμιο ερμηνεύονται ως «φαρμακοδοχεία» ή «αλοιφοδοχεία». Η εύρεσή τους τεκμηριώνεται σε οικιστικά σύνολα – όπως στην παρούσα περίπτωση – αλλά και ως κτερίσματα σε ταφικά συμφραζόμενα – όπως ένα πανομοιότυπο μικκύλο αγγείο που βρέθηκε στο βόρειο νεκροταφείο της αρχαίας Δημητριάδας.

Παράλληλα αυτού του σχήματος προέρχονται από:

την Αγορά των Αθηνών,
τον Πειραιά,
το Αιγαίο,
την Μικρά Ασία,
την κεντρική και ανατολική Μεσόγειο,

και βρίσκονται κυρίως σε σύνολα που χρονολογικά εντάσσονται στον 1^ο αι. π.Χ., ενώ

αντίστοιχα από τα Άβδηρα χρονολογούνται από τα μέσα του 2^ου αι. π.Χ. έως τις αρχές του 1^ου αι. μ.Χ.

Στα φαρμακευτικά δοχεία της αρχαιότητας απαντούν συχνά επιγραφές, ανάγλυφες, εγχάρακτες ή γραπτές (με χρώμα) που δηλώνουν είτε το όνομα του φαρμάκου και του παρασκευαστή-φαρμακοποιού, είτε μόνον του ενός, λειτουργώντας ως δείκτες γνησιότητας και εξασφαλίζοντας την ποιότητα του περιεχομένου. Η συχνότερα μαρτυρούμενη φαρμακευτική ουσία στα μικρογραφικά αυτά δοχεία φαίνεται ότι ήταν το λύκιον, όπως προκύπτει από επιγραφές που αποτυπώνονται με σφραγίδες ήδη κατά το στάδιο της παραγωγής των αγγείων. Το λύκιον, όπως μας πληροφορούν ο Πλίνιος, ο Διοσκουρίδης και ο Γαληνός, παρασκευάζεται από έναν ακανθώδη θάμνο (πυξάκανθα[1]), που ευδοκιμεί κυρίως στην περιοχή της Λυκίας και της Καππαδοκίας, αλλά αναφέρεται και στο Πήλιο (ως πυξάκανθα του Κένταυρου Χείρωνα). – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΚΕΝΤΑΥΡΩΝ, ΕΔΩ.

Το απόσταγμα του φυτού ήταν διαδεδομένο στον αρχαίο κόσμο για την αντιμετώπιση:

πεπτικών διαταραχών,
οφθαλμικών και
δερματικών παθήσεων.

Η πλήρης απουσία επιγραφής στο αγγείο των Φερών, ίσως αποτελεί ένδειξη ότι αυτό περιείχε κάποια άλλη ουσία, πιθανόν τοπικής παραγωγής.

Από τα τυπολογικά παράλληλα, εκτός από το ανεπίγραφο μικκύλο αγγείο, ύψους 5 εκατ., που βρέθηκε στο βόρειο νεκροταφείο της αρχαίας Δημητριάδας (ΒΕ 16247), ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα μικρογραφικό φαρμακοδοχείο από την Πύλο, το οποίο φέρει την επιγραφή ΑΛΥΠΟΥ στον ώμο, με ανάλογα αγγεία να έχουν βρεθεί στο Tel Dor της Συροπαλαιστίνης. Η επιγραφή έχει ερμηνευθεί είτε ως δήλωση της ουσίας άλυπον[2], από το ομώνυμο φυτό με θεραπευτικές ιδιότητες, που φύεται στην μεσογειακή λεκάνη, είτε ως δήλωση της ταυτότητας του φαρμακοποιού με το όνομα Άλυπος, σε γενική πτώση, που ετυμολογικά ερμηνεύεται ως «ο απαλλαγμένος από λύπη και πόνο».

Προς το παρόν δεν είναι γνωστό το περιεχόμενο του μικροσκοπικού φεραϊκού αγγείου. Μελλοντική ανάλυση από ειδικούς επιστήμονες, ίσως αποκαλύψει την ουσία που χρησιμοποιήθηκε από τους κατοίκους της έπαυλης.

Ποιο ιατρικό πρόβλημα άραγε ήθελαν να αντιμετωπίσουν;
Βρήκαν τελικά θεραπεία χρησιμοποιώντας το περιεχόμενο του αγγείου;

ΠΗΓΗ: Τα ΝΕΑ της Εφορείας Αρχαιοτήτων Μαγνησίας, έκθεμα του μήνα (Δεκ. 2025), ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 5.1.2026.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ Γ. Λεκάκη:

[1] πυξάκανθα, ἡ = εἶδος ἀκάνθης ὁμοίας πρὸς πύξον (πύξος η αειθαλής), ἀλλαχοῦ λύκιον – ΠΗΓΗ: Διοσκ. 1.132, Πινδ. 12.15. Γνωστό με την λαϊκή ονομασία πυξάρι ή πιμισίρι > λατ. pyxacanthus > αγγλ. box-tree, κλπ.

[2] ἄλυπον, το = εἶδος φυτοῦ globularia alypum, οὕτω κληθὲν ἐκ τῆς ἰδιότητος ἣν ἔχει νὰ καταπαύῃ πόνους – ΠΗΓΗ: Διοσκ. 4.180· παρὰ μεταγ. δὲ ἰατρ. καὶ ἀλυπιάς, άδος (ἡ). Κατὰ τὸν Sibthorp κοινῶς ὀνομάζεται στουρέκι, ἐν Ζακύνθῳ δὲ σέννα – ΠΗΓΗ: Flor. Gr. τόμ. Α, σ. 78. Ανήκει στην οικογένεια Plantaginaceae (Πλανταγινίδες). Κατανέμεται κυρίως στις ακτές της Μεσογείου (στενομεσογειακό είδος). Στην Ελλάδα, υπάρχουν συνολικώς 4 είδη και απαντάται σχεδόν σε όλην την Ελλάδα. Αειθαλής πολυετής νάνος θάμνος. Απαντάται και ως Turbith, “σέννα της Προβηγκίας”, λευκό turbith, σλομπουλαρία, tasselgha (στα καβυλικά), Chebra, Chelr’a, Zerga / zeriga, zouitna, alk, haselra, oulbarda (Chograni κ.ά., 2011), ein larneb (στο Μαρόκο Jouad κ.ά., 2002) κ.ά. Χρησιμοποιείται στην παραδοσιακή ιατρική σε εγχύματα ή αφεψήματα των φύλλων του ως πεπτικό, χολαγωγό, καθαρτικό, αντιρρευματικό, εφιδρωτικό, αποτοξινωτικό, αντισηπτικό, αντιμυκητιασικό, επουλωτικό, στυπτικό και διουρητικό (Bellakhdar et al., 1991; Fehri and Aiache., 2010), έχει αντιφυματικές (Khlifi et al., 2011), κυτταροτοξικές, αντιοξειδωτικές, αντιβακτηριακές (khalifi et al., 2016 και το αιθέριο έλαιο Ramdani et al., 2014), και αντιφλεγμονώδεις δράσεις (Skim et al., 1999; Jouad et al., 2002; Es-safi et al., 2006). Θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως αναστολέας της νόσου Αλτσχάιμερ (Khalifi, 2016) και ως θεραπεία για νεφρικές παθήσεις (Jouad et al., 2002), γαστρεντερικών παθήσεων (Fehri et al., 2010). Δρα επίσης ως αντιόξινο (καταπολεμά την υπερβολική οξύτητα του στομάχου). Χρησιμοποιείται για θεραπεία ορισμένων τύπων δηλητηρίασης και ουρικής αρθρίτιδας. Τέλος είναι και αντιδιαβητικό. Η αντιδιαβητική δράση των εκχυλισμάτων του φέρνει θεραπεία του διαβήτη, λόγω της σφαιρίνης στα φύλλα του, η οποία είναι ένας ιριδοειδής γλυκοζίτης (Zennaki κ.ά. 2009. Merghache κ.ά., 2013). Περιλαμβάνεται στον κατάλογο Α της γαλλικής φαρμακοποιίας. Περιέχει πολυφαινόλες, γλυκοζίτες, ανθοκυανίνες, φλαβονοειδή. Ίσως είναι τοξικό σε υψηλές δόσεις. – ΠΗΓΗ: N. Guellier “Globularia alypon: to aid digestion”, στο Binette & Jardin, 4.1.2023.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Αραχωβίτη Π. – Ευσταθίου Δ. – Δουλγέρη-Ιντζεσίλογλου Α. «Κεραμική από μια οικία των Φερών, με διάρκεια κατοίκησης πέντε αιώνων: από την ελληνιστική εποχή έως και την ρωμαϊκή αυτοκρατορική περίοδο», πρακτικά 7^ου ΑΕΘΣΕ, Βόλος 2022 (υπό έκδοση).
Δανάλη Κ. «Ελληνιστική κεραμική από τον τάφο 3 του τύμβου της Τσοπάνη-Ράχης στην Πύλο», στο Πρακτικά της Ζ΄ Eπιστημονικής Συνάντησης για την Eλληνιστική Kεραμική, Αίγιο 2005, Aθήνα, 107-116, 2011.
Ζαφειροπούλου Φ. – Χατζηδάκης Π. «Δήλος – Κεραμική από τον δρόμο βόρεια του Ανδήρου των Λεόντων», στο Πρακτικά της Γ΄ Eπιστημονικής Συνάντησης για την Eλληνιστική Kεραμική, Θεσσαλονίκη 1991, Aθήνα, 235-248, 1994.
Καλλιντζή Κ. «Πήλινα φαρμακοδοχεία από τα Άβδηρα», στο Μ. Γιαννοπούλου, Χρ. Καλλίνη (επιμ.), «Ηχάδιν», τιμητικός τόμος για την Στ. Δρούγου, Αθήνα, Ι, 490-514, 2016. Της ιδίας στο Σταμπολίδης Νικ. Χρηστ.-Τασούλας Γ. (επιμ.) «Ιασις», Αθήνα, 2014 (αρ. καταλόγου 150), σελ. 284-285, 2014.
Λιάσκα Μ. στο Σταμπολίδης Νικ. Χρηστ.-Τασούλας Γ. (επιμ.) «Ιασις», Αθήνα 2014 (αρ. καταλόγου 146), σελ. 282, 2014.
Rotroff S. «Hellenistic Pottery. Athenian and imported wheelmade table ware and related material», The Athenian Agora XXIX, Princeton, New Jersey, 1997.
Χατζηδάκης Π. στο Σταμπολίδης Νικ. Χρηστ. – Τασούλας Γ.(επιμ.) «Ιασις», Αθήνα 2014, (αρ. Καταλόγου 149), σελ. 283-284, 2014.

αρχαιο μικκυλο αγγειο αρχαιες Φερες μικρογραφικο ερυθροβαφες / ημιβαφο αγγεια αμφικωνικο σωμα αρχαιαι Φεραι Βελεστινο σωστικη ανασκαφη αστικη επαυλη επαυλις βιλα βιλλα villa urbana χρηση αδιαλειπτη συνεχης ελληνιστικη περιοδος εποχη ρωμαικη αυτοκρατορικη κατοχη μικρη χωρητικοτητα, χονδρα τοιχωματα στενο στομιο ερμηνεια φαρμακοδοχειο αλοιφοδοχειο αλοιφη ευρεση οικιστικο συνολο κτερισματα κτερισμα ταφικο βορειο νεκροταφειο Δημητριαδα μαγνησιας μαγνησια σχημα αγορα Αθηνων, αθηνα αθηνας Πειραιας Αιγαιο, Μικρα Ασια, κεντρικη ανατολικη Μεσογειο, συνολο 1^ος αιωνας πΧ αβδηρα ξανθης θρακης ξανθη θρακη 2^ος μΧ φαρμακευτικο δοχειο φαρμακο φαρμακα αρχαιοτητα επιγραφη αναγλυφη εγχαρακτη γραπτη χρωμα ονομα παρασκευαστης αρχαιος φαρμακοποιος γνησιοτητα ποιοτητα περιεχομενο φαρμακευτικη ουσια μικρογραφια λυκιον, επιγραφες σφραγιδα παραγωγη λυκιο Πλινιος, Διοσκουριδης ιατρος Γαληνος, παρασκευη ακανθωδης θαμνος πυξακανθα ακανθα αγκαθι Λυκια Καππαδοκια ορος Πηλιο πηλιον κενταυρος Χειρων χειρωνας αποσταγμα φυτο κοσμος αντιμετωπιση θεραπεια πεπτικων διαταραχων, οφθαλμικων δερματικων παθησεων πεπτικες διαταραχες, οφθαλμικες δερματικες παθησεις πυλος μεσσηνιας μεσσηνια τυπολογικα παραλληλα, ανεπιγραφο αλυπου ΑΛΥΠΟΥ ωμος, τελ ντορ δορ Tel Dor Συροπαλαιστινη Συρια παλαιστινη αλυπον, φυτα θεραπευτικες ιδιοτητες, μεσογειακη λεκανη, αλυπος, αλυπο ετυμολογια απαλλαγη λυπη πονος φεραικο κατοικοι ιατρικο προβλημα ιατρικη ιατρικα εφορεια Αρχαιοτητων Μαγνησιας, εκθεμα κεραμικη οικια ελληνιστικη πρακτικα ταφος 3 τυμβος Τσοπανη Ραχη δηλος ανδηρο των Λεοντων λεοντες λιονταρια ιασις ιαση μικκυλον υποκοριστικον μικρος < μικκος μικκα, μικκον δωρικα μικρη μικος υποκοριστικο διατηρηση νεοελληνικη μικιος – μικιο, εννοια αριστοφανης χοιροβοσκος θεοκριτος Καλλιμαχος ειδος ακανθης ακανθη πυξος αειθαλης Διοσκοριδης Πινδαρος λαικη ονομασια πυξαρι πιμισιρι λατινικα αγγλικα boxtree ειδος φυτου ιαματικο ιαματικα ιδιοτητα καταπαυση παυση πονων πονοι αλυπιας στουρεκι, Ζακυνθος σεννα οικογενεια Plantaginaceae Πλανταγινιδες στενομεσογειακο αρχαια Ελλαδα, ειδη αειθαλης πολυετης νανος θαμνος τουρμπιθ Turbith, σενα Προβηγκια λευκο Καβυλικα χρηση παραδοσιακη ιατρικη γιατροσοφια γιατροσοφι εγχυμα αφεψημα φυλλα πεπτικο συστημα χολαγωγο καθαρτικο αντιρρευματικο αντιδιαβητικο γαλλικη φαρμακοποιια πολυφαινολες, γλυκοζιτες, ανθοκυανινες, φλαβονοειδη τοξικο πεψη χολη ρευματικα διαβητης ζαχαρο γαλλια πολυφαινολη γλυκοζιτης, ανθοκυανινη τοξικα αντιδιαβητικη δραση εκχυλισμα διαβητης, σφαιρινη φυλλα φυλλο ιριδοειδης σλομπουλαρια γκλομπουλαρια πεπτικα χολαγωγα καθαρτικα αντιρρευματικα εφιδρωτικα αποτοξινωτικα αντισηπτικα αντιμυκητιασικα μυκητες μυκητας επουλωτικα επουλωση στυπτικο διουρητικο αντιφυματικο φυματιωση κυτταροτοξικη αντιοξειδωτικη αντιβακτηριακη δραση αιθεριο ελαιο αντιφλεγμονωδης δρασεις αναστολεας νοσος αλτσχαιμερ νεφρα νεφρο νεφρικες παθησεις γαστρεντερικα αντιοξινο οξυτητα στομαχι δηλητηριαση ουρικη αρθριτιδα αντιδιαβητικα μυκητιαση