Του Γιώργου Λεκάκη
Μια συλλογή από αναθηματικά ειδώλια μελών του ανθρώπινου σώματος, από τερακότα, που ανακαλύφθηκαν στα ερείπια της Πομπηίας και του Ηρακλείου (γνωστό ως Ερκουλάνεουμ), και ειδικώς το μέρος της συλλογής «ερωτικών» αντικειμένων[1], τράβηξε τον… παθών της τον τάραχο από την πουριτανή κοινωνία της Ευρώπης… Βλέπετε και η επιστήμη, και η ιστορία και η αρχαιολογία, περνάνε μέσα από αυτό το κόσκινο, που έχουν στήσει εκκλησιαστικές μηχανές, χέρι-χέρι με πολιτικές…
Η συλλογή από τις παραπάνω πόλεις, οι οποίες θάφτηκαν από την έκρηξη του Βεζούβιου το 79 μ.Χ. ξαναθάφτηκε σε ένα «Μυστικό Ερμάριο» / Gabinetto Segreto του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Νεάπολης.
Η σεξουαλικότητα στην ρωμαϊκή εποχή αποτελούσε μεγάλο ζήτημα για το πώς θα εκφράσουν οι αρχαιολόγοι και οι επιμελητές μουσείων, τα ευρήματά τους, ιδίως τον 19ο αιώνα – και δη αυτών που ήταν υπεύθυνοι για την ανασκαφή και την διατήρηση των καταλοίπων της Πομπηίας και του Ηρακλείου.
Οι Ρωμαίοι πολίτες γενικώς, και ειδικότερα οι κάτοικοι της Πομπηίας και του γειτονικού Ηρακλείου, εκτιμούσαν ιδιαίτερα το ερωτικό στοιχείο στην τέχνη και στα αντικείμενα της καθημερινής ζωής.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΠΡΙΑΠΟΥ, ΕΔΩ.
Ο θεός Πρίαπος, του ελληνικού πανθέου, με τον υπερμεγέθες φαλλό του, αποτελούσε κοινό σύμβολο καλοτυχίας και απεικονιζόταν σχεδόν παντού: Από τοιχογραφίες μέχρι διακοσμητικά σήμαντρα (καμπανάκια που κινούνταν με τον ανεμο) σε σχήμα φαλλού και λυχναράκια.
- ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ περι ΦΑΛΛΟΥ, ΕΔΩ.
Το τεράστιο μόριό του εθεωρείτο αποτροπαϊκό όπλο, για να απομακρύνει τους κλέφτες. Οι μυθολογικές ιστορίες, που κοσμούσαν τους τοίχους ήταν γεμάτες με ερωτικές συναντήσεις, κρυφές ερωτικές συνευρέσεις και άτακτους σατύρους. Κατά μίαν έννοια, αυτό το «ερωτικό υλικό» ήταν ευρέως αποδεκτό, τόσο που θα δυσκόλευε ακόμη και την σύγχρονη κοινωνία να το δει και να το αποδεχτεί, πόσο μάλλον την βικτωριανή Ευρώπη….
Η λεηλασία της Πομπηίας ξεκίνησε στα τέλη του 18ου αιώνα υπό την καθοδήγηση του Καρόλου Γ’ των Βουρβόνων Ισπανίας[2], ο οποίος αναζητούσε δημοφιλή αρχαιολογικά ευρήματα για τις ιδιωτικές του συλλογές. Όταν ο αδελφός του Ναπολέοντος έφτασε στην πόλη (1806), οι Γάλλοι εκπόνησαν τα πρώτα οργανωμένα σχέδια για την αρχαιοκαπηλία και την ανασκαφή ολόκληρης της πόλης! Η διαδικασία αυτή συνεχίστηκε και όταν ο έλεγχος της Νάπολι επανήλθε στους Βουρβόνους, υπό τον Φερδινάνδο Α’[3]. Όπως συνηθιζόταν στις ανασκαφές της εποχής, οι τοιχογραφίες αποσπώνταν βίαια από τους τοίχους… ενώ διακοσμητικά αντικείμενα, έπιπλα και αγάλματα απομακρύνονταν με το πρόσχημα της «ασφαλούς φύλαξης, μελέτης και έκθεσης σε άλλους χώρους»…
Στην συγκεκριμένη περίπτωση, μεταφέρθηκαν στο Εθνικό Μουσείο Νεαπόλεως.
Το 1816, ένας γαλλικός οδηγός της συλλογής – περιορισμένης έκδοσης και με εικονογραφήσεις – άρχισε να κυκλοφορεί σε όλην την Ευρώπη. Αλλά τα περισσότερα αντίτυπα κατασχέθηκαν και καταστράφηκαν από τις γαλλικές Αρχές, λόγω των φωτογραφιών των εκθεμάτων αυτής της συλλογής! Έτσι ο οδηγός κατέληξε τελικώς να γίνει ένα περιζήτητο συλλεκτικό αντικείμενο….
Όταν ο γιος του Φερδινάνδου, ο Φραγκίσκος Α’[4], επισκέφθηκε τον χώρο με την σύζυγο και την μικρή του κόρη (1819)… σοκαρίστηκε από τις ξεκάθαρες απεικονίσεις και διέταξε να… απομακρυνθούν από την κοινή θέα όλα τα αντικείμενα «σεξουαλικού περιεχομένου» και να κλειδωθούν σε ένα μυστικό ερμάριο, όπου η πρόσβαση θα περιοριζόταν μόνον σε μελετητές (καθώς και σε άνδρες επισκέπτες που θα ήταν πρόθυμοι να δωροδοκήσουν το προσωπικό για να τα δουν)! Στην Πομπηία, τοποθετήθηκαν… μεταλλικά καλύμματα επάνω από ερωτικές τοιχογραφίες… Οι εικόνες (ηλικίας 2.000 χρόνων και πλέον) ήταν προσβάσιμες μόνον σε άνδρες τουρίστες, έναντι επί πλέον αντιτίμου!
Όλη αυτή η φασαρία και ο πουριτανισμός συνέβαλε μόνον στο να γίνει η συλλογή ακόμη πιο διάσημη… Η θέαση της μυστικής συλλογής μετετράπη σε μια τελετουργία μύησης για τους Ευρωπαίους κυρίους περιηγητές, κατά την διάρκεια των περιηγήσεών τους…
Το 1849, η συλλογή ξανα-απομονώθηκε πίσω από έναν τοίχο και συνέχιζε και παρέμενε διαβόητα απρόσιτη σε γυναίκες, ανηλίκους και το ευρύ κοινό…
Για ενάμιση αιώνα η συλλογή παρέμεινε κρυμμένη… Εκτέθηκε μόνον κατά την διάρκεια σύντομων περιόδων της φιλελεύθερης διακυβέρνησης υπό τον Γκαριμπάλντι, καθώς και την δεκαετία του 1960…
Εν τέλει το «Μυστικό Ερμάριο» άνοιξε τελικώς για το κοινό μόλις το… 2000 και μεταφέρθηκε σε ξεχωριστή αίθουσα το 2005…
ΠΗΓΗ: Archaeo–Histories, ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 1.10.2026.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:
- Acton sir Harold «The Bourbons of Naples, 1734 – 1825», εκδ. Methuen, Λονδίνο, 1956.
- Λεκακης Γ. «Λεξικο παραδοσεων».
- Lynch J. «Bourbon Spain, 1700 – 1808», εκδ. Basil Blackwell, Oxford, 1989.
- Petrie sir Charles «King Charles III of Spain: An Enlightened Despot», εκδ. Constable, Λονδίνο, 1971.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Ανάμεσα σε δεκάδες πέτρινους φαλλούς, φαλλικά διακοσμητικά που ηχούν με τον άνεμο και τολμηρά ερωτικά θέματα σε ψηφιδωτά, κ.ά. ένα αντικείμενο ξεχώρισε και ήταν το πιο διάσημο: «Η Κατσίκα» (παρακάτω φωτ.). Γλυπτό σύμπλεγμα που βρέθηκε στην Villa dei Papiri, στο Ηράκλειο. Αυτό το αριστούργημα είναι ένα λεπτομερές ανάγλυφο που απεικονίζει έναν σάτυρο, να συνουσιάζεται με μια θηλυκή κατσίκα, της οποίας οι οπλές πιέζονται επάνω στο στήθος του, ενώ εκείνη στρέφει το βλέμμα της προς αυτόν με μια κάποια τρυφερότητα… Αυτό ερμηνεύθηκε από τους Ευρωπαίους ως κτηνοβασία, ενώ κανείς δεν προχώρησε στην αλληγορία του θέματος… Η Αίγη ήταν μία από τις συντρόφους του Πανός (οι άλλες ήταν η Ηχώ, η Ευφήμη, η Ισμηνίς και η Συμαιθίς – όλα τα ονόματα συμβολικά). Στην αρχαία ελληνική σκέψη η αίγα ήταν ιερόζωο του Δία, του Διόνυσου, του Πάνα και της Αφροδίτης. Συχνάκις οι παρθένες ιέρειές τους απεικονίζονταν με την μορφή αίγας.
[2] Ο Κάρολος Γ΄ / Carlos III de Borbón (1716 – 1788) του Οίκου των Βουρβόνων Ισπανίας, ήταν βασιλιάς της Ισπανίας (1759 – 1788), Νεάπολης – Σικελίας (1735 – 1759) και δούκας της Πάρμα (1732 -1735). Επί εποχής του έγιναν οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις του Ηρακλείου / Ερκολάνο (1738) και της Πομπηίας (1748). Ο ίδιος μάλιστα και με ευχαρίστηση χρηματοδότησε τις ανακαλύψεις.
[3] Ο Φερδινάνδος Α΄ / Φερδινάνδος Αντώνιος Πασχάλιος Ιωάννης Νέπομουκ Σεραφίνος Ιανουάριος Βενέδικτος / Ferdinando I delle Due Sicilie (1751 –1825) ήταν ο βασιλιάς των Δύο Σικελιών (1816 – 1825) και γενάρχης του κλάδου Βουρβόνων-Δύο Σικελιών. Από το 1759, είχε το αξίωμα του Βασιλιά της Νεαπόλεως (ως Φερδινάνδος Δ΄) και του Βασιλιά της Σικελίας (ως Φερδινάνδος Γ΄). Το 1798 – 1801 ήταν Βασιλιάς του Γκόζο. Εκθρονίστηκε δις από τον θρόνο της Νεαπόλεως. Την πρώτη φορά απομακρύνθηκε για έξι μήνες από την γαλλοκρατούμενη «Παρθενόπεια Δημοκρατία» (1799) και την δεύτερη από τους Γάλλους (1805 – 1816). Ήταν ο τρίτος γιος του Καρόλου Γ΄ της Ισπανίας και της Μαρίας Αμαλίας των Βέττιν, κόρης του Φρειδερίκου Αυγούστου Β΄ της Σαξονίας (Αυγούστου Γ΄ της Πολωνίας).
[4] Ο Φραγκίσκος Ιανουάριος Ιωσήφ Ιαβέρης Ιωάννης Βαπτιστής – γνωστός ως Φραγκίσκος Α΄ / Francesco I delle Due Sicilie (1777 – 1830) του Οίκου των Βουρβόνων-Δύο Σικελιών ήταν δούξ της Καλαβρίας και αργότερα βασιλιάς των Δύο Σικελιών (1825 – 1830).
Museo Archeologico Nazionale di Napoli Μυστικο Ερμαριο Εθνικο Αρχαιολογικο Μουσειο Νεαπολης, πουριτανοι Λεκακης
