Του Πέτρου Ιωαννίδη, καθηγητή Φιλολόγου
«Τήν πόλιν – τάς Ἀθήνας – ἅπαντες ἡμῶν Ἕλληνες ὑπολαμβάνουσιν ὡς φιλόλογός τέ ἐστι καί πολυλόγος, Λακεδαίμονα δέ καί Κρήτην, τήν μέν βραχύλογον, τήν δέ πολύνοιαν μᾶλλον ἤ πολυλογίαν ἀσκοῦσαν». / Όλοι ανεξαιρέτως οι Έλληνες θεωρούν την πόλη μας – την Αθήνα – ότι αγαπά τις συζητήσεις και ότι συζητεί πολύ, ενώ την Σπάρτη την θεωρούν ότι είναι λιγόλογη[1], και την Κρήτη, ότι ασκεί περισσότερο την πολύνοια[2]). – Πλάτων, 427-347, «ΝΟΜΟΙ», 641€, 7-8
Κάθε Αρχαίο Ελληνικό Κείμενο είναι μια ΑΠΟΚΑΛΥΨΗ Κάλλους, Ήθους και Μεγαλείου Ψυχής των ανθρώπων, γι’ αυτό και ο Ελληνικός Πολιτισμός είναι κατ’ εξοχήν Ανθρωποκεντρικός και Φυσιοκρατικός.
Ο ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΩΡΙΜΟΤΗΤΑΣ ΤΗΣ ΠΟΙΟΤΗΤΑΣ ΗΘΟΥΣ ΚΑΙ ΤΟΥ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΟΥΣΙΩΔΟΥΣ ΝΟΗΜΑΤΟΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ ΠΥΘΑΓΟΡΑ ΚΑΙ ΤΟΝ ΜΑΡΚΟ ΑΥΡΗΛΙΟ
«Πᾶς ἄνθρωπος τοσούτου ἄξιος, ὅσου ἄξια γιγνώσκει ἤ φρονεῖ». / Ο κάθε άνθρωπος αξίζει τόσο, όσο αξίζουν αυτά που γνωρίζει ή αυτά που σκέπτεται/στοχάζεται – Πυθαγόρας, 580-496, «ΓΝΩΜΑΙ ΠΥΘΑΓΟΡΕΙΩΝ», ΓΝΩΜΗ 79,1.
«Τοσούτου ἄξιος ἕκαστός ἐστιν, ὅσου ἄξιά ἐστι ταῦτα περί ἅ ἐσπούδακε». / Ο καθ’ ένας αξίζει τόσο, όσο αξίζουν εκείνα με τα οποία ασχολείται με ζήλο, σοβαρά και συστηματικά. – Μ. Αυρήλιος, 120-180, «ΤΑ ΕΙΣ ΕΑΥΤΟΝ», βιβλίο Ζ’,3,1,6.
ΠΟΤΕ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ ΑΞΙΖΕΙ ΝΑ ΛΕΓΕΤΑΙ ΑΝΘΡΩΠΟΣ!
Ο άνθρωπος ορίζει ο ίδιος την αξία του μέσω των επιλογών και των ενδιαφερόντων του.
Η αξία του ανθρώπου είναι μικρή, όταν αυτός ασχολείται με ρηχά, ευτελή, ασήμαντα ή κακεντρεχή πράγματα. Η αξία του ανθρώπου είναι μεγάλη, όταν ασχολείται με ουσιαστικά, ανώτερα, ηθικά και πνευματικά ζητήματα (αρετή, γνώση, κοινωνική προσφορά).
Το Ελληνικό Εκπαιδευτικό Σύστημα παρέχει, καλλιεργεί και προωθεί μια «Εκπαίδευση της απαιδευσίας / αμάθειας», αντί της ουσιαστικής και ορθολογικής «Παιδεύσεως της γνώσης / μάθησης»!
ΟΙ ΜΑΘΗΤΕΣ:
- Καταναλώνουν πληροφορίες χωρίς να μπορούν να τις κρίνουν!
- Αποστηθίζουν χωρίς να κατανοούν τι διαβάζουν!
- Εκπαιδεύονται χωρίς να μορφώνονται, ει μή μόνον να συμμορφώνονται!
Και το Ερώτημα είναι:
Όχι τι κόσμο θα αφήσουμε στα παιδιά μας, αλλά σε τι παιδιά θα αφήσουμε τον κόσμο μας!
Το ΥΠΑΙΘΑ με τον ξέφρενο και αχαλίνωτο ψηφιακό μετασχηματισμό, χωρίς να αποδίδει μεγάλη σημασία στον ανθρωπιστικό χαρακτήρα της Παιδείας, προωθεί, ευαγγελίζεται και οραματίζεται ένα ΝΕΟ ΣΧΟΛΕΙΟ ΧΩΡΙΣ… ΤΟΙΧΟΥΣ!
Προβλέπω όμως να υψώνει ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΤΕΙΧΗ ΜΕΓΑΛΑ ΚΑΙ ΥΨΗΛΑ, χωρίς περίσκεψιν, χωρίς λύπην, χωρίς αιδώ περιορίζοντας τον πνευματικό ορίζοντα των μαθητών.
ΣΗΜΕΙΩΣΗ: Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται στις πληροφορίες που παίρνετε από την ΑΙ. Να τις ελέγχετε και να τις διασταυρώνετε διότι πολλές είναι εσφαλμένες και ίσως σκόπιμα παραπειστικές!
Η ΑΙ ΑΝΑΞΙΟΠΙΣΤΗ – ΠΑΡΑΠΛΑΝΗΤΙΚΗ-ΠΑΡΑΠΛΗΡΟΦΟΡΙΚΗ
Η επισκόπηση της ΑΙ (σ.σ. επισκότηση!) αποδίδει το απόφθεγμα «πᾶς ἄνθρωπος τοσούτου ἄξιος, ὅσου ἄξια γιγνώσκει ἤ φρονεῖ» λανθασμένα στον Ρωμαίο αυτοκράτορα και στωικό φιλόσοφο Μάρκο Αυρήλιο από το έργο του «Τα εις εαυτόν», ενώ ορθώς ανήκει στον Πυθαγόρα! Και αυτό δεν αποτελεί εξαίρεση!
Οι Έλληνες αγαπούσαν ιδιαιτέρως τον καλαίσθητο, συμπυκνωμένο και περιεκτικό λόγο και ερεύνησαν με ζήλο τις δυνατότητές του, τη δομή του, τη Γραμματική που είναι περίτεχνη και συνάμα εύτακτη. Με τη Ρητορική ο άνθρωπος καθίσταται ικανός στην ευρηματικότητα των επιχειρημάτων αλλά όχι μόνον. Η Ρητορική καθιστά τον άνθρωπο ικανό να κρύβει τις σκέψεις του κάτω από τον προστατευτικό μανδύα της διφορούμενης γλώσσας και των κυμάτων λόγου. Οι Έλληνες ερεύνησαν την χάρη στην απαγγελία, εφηύραν όλες τις μορφές ποίησης, το Έπος, την Λυρική Ποίηση, την Τραγωδία (ΕΠΟΣ – ΜΕΛΟΣ – ΔΡΑΜΑ). Την δημιουργία συγκίνησης μέσα από το λόγο. Ο Αριστοτέλης δεν ήταν ο πρώτος θεωρητικός της «Τέχνης του Λόγου». Είχαν προηγηθεί άλλοι, ο Ελαΐτης Αλκιδάμας (4ος -) ο Κόραξ ο Συρακούσιος και ο μαθητής του ο Τεισίας / Τισίας (5ος-), ο Ισοκράτης (436-338) για τον οποίο έλεγαν ότι από τη σχολή του, όπως από τον Δούρειο Ίππο, εξήλθαν μόνο διαπρεπείς άνδρες. Ο Αριστοτέλης υπήρξε ο δημιουργός μιας ολοκληρωμένης θεωρίας και μάλιστα όπως αυτή επεκτείνεται στο πεδίο της πολιτικής. Από την Ρητορική στην Πολιτική, αυτά τα αναφέρει στο περιώνυμο έργο του «ΡΗΤΟΡΙΚΗ».
Ωστόσο οι Έλληνες πραγματεύτηκαν και την παρεξηγημένη σήμερα επιδεξιότητα της σιωπής. Τις περισσότερες φορές παραμένει συνδεδεμένη με την παθητικότητα και την αδυναμία δράσης και σκέψης. Η σιγή είναι το βαθύ, το μυστηριακό, το δυσερμήνευτο εκείνο είδος λόγου, όπως σε ένα μουσικό έργο η παύση είναι μέρος της μουσικής. Η σιωπή είναι κι αυτή ένα είδος λόγου.
Αυτός που εργάζεται δεν έχει χρόνο για λόγια, το ίδιο και ο μαθητής πρέπει να σωπάσει για να ακούσει το δάσκαλό του. Πόσο μάλλον όταν κάποιος είναι μαθητής «γηράσκων αεί πολλά διδασκόμενος» όπως έλεγε ο Σόλων, (639-559).
Η ακρόαση μπορεί να είναι δημιουργική, να μας αλλάξει τη ζωή, εξαρτάται όμως από τον άνθρωπο, αν γνωρίζει να ακροάται, αν γνωρίζει να διακρίνει αυτά που πρέπει να ακούει και εκείνα που δεν πρέπει να ακούσει. Αν γνωρίζει να ακούει αυτά που λέγονται κι αυτά που δεν λέγονται. Αυτό απαιτεί περισσότερη επιδεξιότητα. Ο συνειδητός άνθρωπος ακούει με όλες τις αισθήσεις του, ακούει με ένα πραγματικό, γενναιόδωρο, βαθύ ενδιαφέρον αυτά που λέγονται και που συμβαίνουν.
Ακούει ανάμεσα στα λόγια, ακούει ανάμεσα στις σιωπές, ακούει τις λέξεις που χρησιμοποιεί ένας άνθρωπος, γιατί οι λέξεις είναι μηνύματα, αποκαλύπτουν τον χαρακτήρα του ανθρώπου. Ένα έργο του Ισοκράτη «Προς Νικοκλέα», εξαίρετο δείγμα παραινετικού λόγου απευθύνεται στο νεαρό Νικοκλή, άρτι αναρρηθέντα στο θρόνο της Σαλαμίνας της Κύπρου. Θέμα του έχει τον ορθό τρόπο άσκησης της εξουσίας και αποτέλεσε υπόδειγμα για μεταγενέστερα κείμενα, όπως οι παραινέσεις του διακόνου στην Αγία Σοφία Αγαπητού προς τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό, βυζαντινού λογίου και κληρικού του 6ου αιώνα. Το έργο του «Έκθεσις Κεφαλαίων Παραινετικών» το αφιέρωσε στον αυτοκράτορα Ιουστινιανό (527-565) και ο «Ηγεμόνας» του Φλωρεντινού πολιτικού φιλοσόφου Νικολό Μακιαβέλλι, (1469-1527). Αλιεύουμε ένα απόσπασμα από τον συμβουλευτικό λόγο του Ισοκράτη «Προς Νικοκλέα» κεφ. 28-29: «Ἄκουε τούς λόγους τούς περί ἀλλήλων, καί πειρῷ γνωρίζειν ἅμα τούς τε λέγοντας ὁποῖοί τινές εἰσι, καί περί ὧν ἄν λέγωσιν! Ταῖς αὐταῖς κόλαζε ζημίαις τούς ψευδῶς διαβάλλοντας αἷσπερ τούς ἐξαμαρτάνοντας». / Να ακούς αυτά που λένε οι άνθρωποι ο ένας για τον άλλον, αλλά να προσπαθείς συνάμα να γνωρίζεις το ποιόν τόσο εκείνων που λένε κάτι όσο κι εκείνο για τους οποίους αυτό λέγεται. Να τιμωρείς εκείνους που συκοφαντούν ψευδώς με τις ίδιες τιμωρίες με τις οποίες ακριβώς εκείνους που σφάλλουν.
Με άλλα λόγια να εκτιμάς τη σοβαρότητα μιας πληροφορίας! Υπάρχουν πληροφορίες φαινομενικά ασήμαντες, οι οποίες όμως επιτρέπουν να διαγνωσθεί καλύτερα ένας χαρακτήρας. Ένα λαϊκό ρητό λέει: «Ο διάβολος κρύβεται στις λεπτομέρειες». Ο μικρός άνθρωπος ακούει τους άλλους με διάθεση αναλυτική για να θρέψει την κακοήθειά του, για να σχολιάσει τις υποθέσεις του, για να διαστρέψει τα λόγια του, για να μεγενθύνει τα μηδαμινά. Να έχει κάτι να πει αφού δεν έχει κάτι το αξιόλογο να πει! Ο σπουδαίος άνθρωπος αντιθέτως ακούει τους άλλους, τις διηγήσεις τους, τα παράπονά τους, τα παθήματά τους. Πέρα των φλυαριών αναζητά να κατανοήσει τον άνθρωπο. Ο στόχος του είναι η μελέτη ανθρώπινης φύσεως και η κατανόηση της ουσίας των πραγμάτων. Αναζητά μια πληροφορία, ένα σωσίβιο, αυτό που σώζει το βίο. Τι να τους σώσει, να τους σώσει κόπο, χρόνο, χρήμα ενίοτε και την ίδια του τη ζωή, γιατί υπάρχουν πολλές παγίδες, πολλές απάτες σε τούτη τη ζωή!
Κανείς δεν είναι τόσο βλάκας ώστε να μη δώσει ποτέ, έστω και χωρίς τη θέλησή του μια καλή πληροφορία. Και κανείς δεν είναι τόσο σοφός ώστε να μην χρειάζεται και μια δεύτερη γνώμη! Αυτός που διδάσκεται μόνο από τον εαυτόν του έχει έναν ανόητο για διδάσκαλο, λέει ο Αριστοτέλης στο βιβλίο του «ΠΟΛΙΤΙΚΑ», Γ’, 1280α: «Σχεδόν δ’ οἱ πλεῖστοι φαῦλοι κριταί περί τῶν οἰκείων… διότι κρίνουσι τά περί αὑτούς κακῶς». Είναι κανείς κάκιστος κριτής του εαυτού του. Ο μεγάλος στρατηγός, ο ικανός επιχειρηματίας, ο καλός υπάλληλος, ο καλός γονιός, ο καλός δάσκαλος είναι πάνω απ’ όλα καλός κριτής ανθρώπων. Όσοι έχουν αυτιά δεν σημαίνει ότι είναι σε θέση να ακούσουν, όσοι διαθέτουν όραση δεν σημαίνει ότι βλέπουν, κάποιοι δεν βλέπουν ούτε «τον ελέφαντα μέσα στο δωμάτιο», τον παραμερίζουν και συνεχίζουν ανενόχλητοι τη ζωή τους. «Ο ελέφαντας στο δωμάτιο» (=elephant in the room), αγγλικό ιδίωμα, είναι μια πολύ ωραία παρομοίωση για να απεικονίσει το τερατώδες, κάτι που είναι αδύνατο να περάσει απαρατήρητο και είναι μια πολύ ωραία παρομοίωση για τον άνθρωπο που εθελοτυφλεί.
Ο τραγικός ποιητής Σοφοκλής, (496-406), χειρίζεται αριστοτεχνικά το στοιχείο της τυφλότητας με την αντιπαράθεση των δύο ηρώων του, στην τραγωδία του «ΟΙΔΙΠΟΥΣ ΤΥΡΑΝΝΟΣ».
Από τη μια είναι ο Τειρεσίας, Θηβαίος μάντης, που είναι τυφλός αλλά γνωρίζει και απ’ την άλλη ο Οιδίπους που έχει την όρασή του αλλά δεν γνωρίζει, είναι βυθισμένος στην άγνοια, ως εκ τούτου στη συμφορά.
Είσαι τυφλός, κατηγορεί ο Οιδίπους τον Τειρεσία άδικα μεν, αλλά έτσι τον κατηγορεί «Είσαι τυφλός στα αυτιά, στο νου/νόηση και τα μάτια, τυφλός στην ακοή, στη νόηση και στην όραση».
«Τυφλός τά τ‘ ὦτα τόν τε νοῦν τά τ᾽ὄμματ᾽εἶ» (Οιδίπους Τύραννος, στιχ. 371).
Τον σφυροκοπεί με εννέα σφυριά σχήματος (Τ), γιατί αυτό το γράμμα Ταυ είναι σαν σφυρί (παρήχηση του ταυ).
Υπάρχουν άνθρωποι που αρχίζουν να βλέπουν, όταν δεν υπάρχει πια τίποτε για να δουν! Η κατανόηση, δηλαδή η όραση φτάνει όταν πλέον είναι πολύ αργά, χωρίς να είναι σε θέση να τη θεραπεύσουν. Και το μόνο που απομένει είναι η ΜΕΤΑΜΕΛΕΙΑ, αυτός είναι ο χαρακτήρας του Επι-μηθέως <ἐπί + μήδομαι \ μῆτις = σκέπτομαι εκ των υστέρων, ο μετανοητικός. Αυτός είναι ο χαρακτήρας του απερίσκεπτου και επιπόλαιου ανθρώπου, σε αντίθεση με τον αδελφό του, που είναι Προ-μηθεύς < Προ – μηθεύς < πρό + μήδομαι = σκέπτομαι, σχεδιάζω, σοφίζομαι εκ των προτέρων, ο προνοητικός.
Ο Επίχαρμος ο Κώος (524 – 435 π.Χ.) κωμωδιογράφος και φιλόσοφος, ο εφευρέτης της ακροστιχίδας, μπορεί εδώ να υπογραμμίσει το θέμα με τη φράση: «Νοῦς ὁρῇ καί νοῦς ἀκούει τἄλλα δέ κωφά καί τυφλά» (Fragment 249, 1).
H ακρόαση είναι ένα προηγμένο εργαλείο και αυτός που γνωρίζει να ακούει έχει προβάδισμα/πλεονεκτεί σε σχέση με αυτόν που δεν χρησιμοποιεί αυτή την αίσθηση.
«Οὐ μετανοεῖν ἀλλά προνοεῖν χρή τόν ἄνδρα τόν σοφόν» – Επίχαρμος, 524-435, Fragment 280, 1)
Η Δημοκρατία η πραγματική σήμερα πρέπει να στηρίζεται στην ερώτηση του κήρυκα στην Αρχαία Πνύκα (σημ. Βουλή των Ελλήνων): «Τίς ἀκούειν βούλεται;»
ΚΟΙΝΩΝΙΚΟΣ ΣΥΜΒΙΒΑΣΜΟΣ – ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΑΠΟΜΟΝΩΣΗ
«Παράταιρος ο λόγος ο δυνατός μέσα σε μια πολιτεία που σωπαίνει». (Γ. Ρίτσος, 1909-1990, «ΑΝΥΠΟΤΑΧΤΗ ΠΟΛΙΤΕΙΑ»).
Ο Δυνατός ο λόγος (= η Αλήθεια) καθίσταται «παράταιρος» (= ξένος, ενοχλητικός, ασύμφωνος, αταίριαστος), όταν η πλειοψηφία επιλέγει τη σιωπή.
Όταν οι άνθρωποι προσαρμόζονται στη «βολή» τους, αγνοώντας αγώνες και τις θυσίες, του παρελθόντος και η κοινωνία συμβιβάζεται με την εξουσία ή τη «σιωπή».
ΠΗΓΗ: από την στήλη του “ΕΤΥΜΟΛΟΓΩ ΑΡΑ ΥΠΑΡΧΩ – «ἄπιτε»!” άρθρο με τίλο «Ἐκ Πολυνοίας ἄρχεσθαι & Πολυλογίας παύεσθαι», εφημ. «Εβδόμη», ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 2.5.2026.
ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ:
[1] Λιγόλογη = λακωνική > «το λακωνίζειν εστί φιλοσοφείν».
[2] Πολύνοια = βαθειά σκέψη, σύνεση, περίσκεψη, εμβάθυνση, προσεκτική σκέψη και ακριβής εξέταση ενός θέματος, στοχαστικότητα.
ΟΡΙΣΜΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΩΡΙΜΟΤΗΤΑ, ΠΟΙΟΤΗΤΑ ΗΘΟΥΣ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΟΥΣΙΩΔΕΣ ΝΟΗΜΑ ΖΩΗΣ, ΠΥΘΑΓΟΡΑΣ ΜΑΡΚΟΣ ΑΥΡΗΛΙΟΣ
