Το Πετροκάραβο της Πάτμου

Η νησίδα Πετροκάραβο της Πολυνησίας Πάτμου Δωδεκανήσων, ευρίσκεται απομονωμένη 8,6 χλμ. ΒΔ. από το βορειοδυτικότερο σημείο της νήσου Πάτμου. Ένα από τα πολλά μικρονήσια της Ελλάδος που φέρουν αυτό το όνομα. – ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα ΠΕΤΡΟΚΑΡΑΒΑ, ΕΔΩ.

Και 3,7 χλμ. δυτικά της επίσης μικρονησίδας (αλλά μεγαλύτερης του Πετροκάραβου) Άνυδρος – και τα δυο μικρονησια είναι ανυδρα. Στο βραχώδες μικρονησάκι μπορεί κανείς να ανέλθει μόνον από ένα απόκρημνο μονοπάτι (είναι μονεμβασια). Έχει έκταση 0,028 τ.χλμ. και μήκος ακτογραμμής 0,871 χλμ. Λέγεται και Δασκαλειό.

• ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ για τα μικρονησια με το ονομα Δασκαλειο, ΕΔΩ.

Πέραν των εκτεταμένων ερειπίων της, στην μικρονησίδα εντοπίζεται μεγάλη ποσότητα επιφανειακών ευρημάτων, κυρίως κεραμίδων στέγης, μυλολίθων και τριβείων από τεφρίτη λίθο της Πάτμου, καθώς και κεραμικής (χυτροειδή και άβαφα αγγεία), από την οποία τα πλέον χαρακτηριστικά δείγματα (χύτρες, λεκανίδες και αμφορείς) χρονολογούνται στην ελληνιστική (κυρίως 3^ος – 2ος αι. π.Χ.) και την υστερορρωμαϊκή περίοδο (3^ος – 5ος αι. μ.Χ.). Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει μάλιστα το γεγονός πως οι κεραμίδες στέγης, που εντοπίστηκαν σχεδόν σε όλη την έκταση του Πετροκάραβου, εντάσσονται σε χαρακτηριστικές τυπολογίες διαφόρων εποχών και συγκεκριμένα:

• της ελληνιστικής (κυρίως 3^ος – 2ος αι. π.Χ.),
• της ρωμαϊκής / υστερορωμαϊκής (κυρίως 1ος αι. π.Χ. – 2^ος / 3ος αι. μ.Χ.) και
• της μεταβυζαντινής (18ος αι. κ.ε.).

Το γεγονός αυτό δηλώνει εύγλωττα την οικοδομική δραστηριότητα στην νησίδα, καθώς και την διαχρονική σημασία της.

Η νησίδα είναι αλίμενος με απόκρημνες ακτές και, όταν η θάλασσα είναι ταραγμένη, όχι μόνο κανένα πλοίο δεν μπορεί να την προσεγγίσει, αλλά αντίθετα κάθε πλοίο πρέπει να διέρχεται σε απόσταση από αυτήν. Εύλογα λοιπόν το Πετροκάραβο, καθώς και οι τρεις γειτονικοί σκόπελοι (Ξέρες Πετροκάραβου 1-3), σημειώνονται ως επικίνδυνα σημεία για την ναυσιπλοΐα ήδη τον 17ο αιώνα, στον χάρτη της Πάτμου που περιλαμβάνεται στο νησολόγιο του Ναπολιτάνου Fr. Piacenza (1688). – ΔΕΙΤΕ το ΕΔΩ. Η επικινδυνότητα αυτής της νησιωτικής συστάδας, η οποία αναφέρεται ως Βράχοι ή σκόπελοι Πετροκάραβο, επισημαίνεται και σε εκδόσεις με ναυτιλιακές οδηγίες από τα τέλη του 19ου αιώνα. Το ίδιο φαίνεται να υποδηλώνει εξ άλλου και η δεύτερη ονομασία του Πετροκάραβου (Δασκαλειό / Δασκαλιο), η οποία χρησιμοποιείται κυρίως από τους κατοίκους της Ικαρίας και «προῆλθεν ἐκ τῶν χαρτογράφων καὶ ναυτικῶν τῆς Δύσεως ἔκ τινος ἄρθρου del, di ἢ da καὶ τῆς Ἰταλίδος λέξεως scoglio, σκόπελος, βράχος», όπως πρώτος δέχεται ο Γ. Σμυρνάκης.[1]

Προς την κορυφή του Πετροκάραβου διαμορφώνονται πλατώματα στα οποία μπορεί κανείς να ανέλθει από ένα μόνο σημείο στις βορειοδυτικές πλαγιές του, όπου και υπάρχει δύσβατο μονοπάτι. Μάλιστα, όπως γράφει ο Γ. Σμυρνάκης, οι παλαιοί κάτοικοι της νησίδας είχαν περιφράξει κάποια βατά μέρη της, ενώ το μονοπάτι που οδηγούσε στο πλάτωμα της κορυφής κατέληγε σε λαξευμένα σκαλοπάτια και έπειτα σε μια πύλη, της οποίας διακρίνονταν τότε ακόμη (π. 1935) οι λιθόκτιστες παραστάδες. Παρ’ όλα αυτά, όπως μαρτυρεί ένας κάτοικος της Πάτμου, «ὅταν πιὰ ἀνεβῆ [κανείς στο Πετροκάραβο], διερωτᾶται πὼς ἀνέβηκε καὶ πῶς θὰ κατεβῆ».

Αν και βραχώδες και περιορισμένης έκτασης, το Πετροκάραβο περιγράφεται στις αρχές του 20ού αιώνα ως νησίδα που έχει σπόριμη γη, καθώς και δασύλλιο από ένα είδος αυτοφυών δένδρων, το οποίο χρησιμοποιούσαν για την παραγωγή ξυλανθράκων. Ενδεικτικά αναφέρεται ότι το 1913 κάτοικοι του Κάμπου Πάτμου παρήγαγαν από αυτά 140-160 στατήρες (περ. 8-9 τόνους) ξυλανθράκων. Αργότερα το Πετροκάραβο χρησιμοποιήθηκε ως βοσκότοπος για κατσίκια και κουνέλια, πράγμα που υπήρξε καταστροφικό για την χλωρίδα της νησίδας. Ας προστεθεί ότι, κατά την διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, λόγω της έλλειψης τροφίμων, οι νησιώτες πήγαιναν και μάζευαν την άγρια κράμβη που φύεται εκεί.

Ετυμολογια

Η ονομασία Πετροκάραβο οφείλεται στο σχήμα της νησίδας, η οποία από ορισμένη θέση παρατήρησης μοιάζει με καράβι· μάλιστα η νησίδα, έχοντας τρεις σκοπέλους στα βόρεια (παραπάνω φωτ.), δίνει την εντύπωση ότι είναι καράβι που πλέει με «τρία συρόμενα βαρκάκια». Η εικόνα αυτή διήγειρε την λαϊκή φαντασία, η οποία έπλασε την παράδοση ότι το Πετροκάραβο ήταν πειρατικό πλοίο με πλήρωμα 40 ανδρών, το οποίο κατευθυνόταν προς την Πάτμο για να την λεηλατήσει, αλλά απολιθώθηκε από τον όσιο Χριστόδουλο ή, κατ’ άλλη εκδοχή, από τον αγιο Ιωάννη Θεολόγο, μαζί με τα μικρότερα πλοία που το ακολουθούσαν.

• Η αρχαιότερη μαρτυρία της εν λόγω νησίδας, ως Πετροκάραβο, ανάγεται στις αρχές του 18ου αιώνα και εντοπίζεται σε κοινοτικό κατάστιχο της Πάτμου. Αργότερα, αλλά ήδη πριν από τα μέσα του 19ου αιώνα, η νησίδα αναφέρεται ως Πετροκάραβο (Petro Karavi, Petrocaravi) και στις δυτικές πηγές.

Ο λόγιος ιερομόναχος Γεράσιμος Σμυρνάκης προτείνει την ταύτιση του Πετροκάραβου με το βυζαντινό τοπωνύμιο Πέτρα, το οποίο μαρτυρείται στην επιδιαθήκη του οσίου Χριστοδούλου. Πιο συγκεκριμένα, ο όσιος ιδρυτής της μοναστικής πολιτείας της Πάτμου, στον κωδίκελο που συνέταξε το 1093, κάνει λόγο για την ύπαρξη ενός ησυχαστηρίου, του «ἡσυχαστηρίου τῆς Πέτρας, τῆς οὔσης πρὸς τὴν Πάτμον». Ο Γ. Σμυρνάκης εύλογα υποστηρίζει ότι η φράση «πρὸς τὴν Πάτμον» σημαίνει «πρὸς τὴν διεύθυνσιν τῆς Πάτμου ἢ καὶ πλησίον τῆς Πάτμου», αποκλείοντας την περίπτωση το αναφερόμενο ησυχαστήριο να βρισκόταν στην Πάτμο, όπου υπάρχει και τοπωνύμιο Πέτρα (ή Καλλικατσού) προς τα νότια του όρμου του Γροίκου. Επί πλέον, ο Σμυρνάκης θεωρεί ότι η υπόθεσή του επιβεβαιώνεται από την ύπαρξη στο Πετροκάραβο ερειπίων ναϋδρίου, δεξαμενών και τουλάχιστον είκοσι κελλιών. Ας προστεθεί ότι οι παραδόσεις της Πάτμου μας μιλούν επίσης για μια εκκλησία της Παναγίας στο Πετροκάραβο αλλά και για έναν ασκητή που υποτίθεται ότι, χρησιμοποιώντας ως μέσο πλεύσης το τριβώνιό του (μοναχικό ένδυμα), διαπεραιωνόταν από την νησίδα στον απέναντι όρμο των Λευκών για να τελέσει τη λειτουργία ή, κατ’ άλλη εκδοχή, για να λειτουργηθεί και να μεταλάβει στο παρακείμενο εξωκκλήσι του Αγίου Αντωνίου.

Στο πλάτωμα διακρίνονται τα αρχαία ερείπια.

Το 1902, σύμφωνα με πληροφορία του Γ. Σμυρνάκη η οποία αναπαράγεται και από μεταγενέστερους συγγραφείς, εγκαταστάθηκε στο Πετροκάραβο για ένα έτος ο μοναχός Θεόκτιστος (1822-1917) από τα Θυάτειρα (Akhisar) της Μικράς Ασίας, πιθανώς επηρεασμένος από την παράδοση ότι η νησίδα υπήρξε τόπος άσκησης και λατρείας. Η εγκατάσταση του Θεόκτιστου στη νησίδα επιβεβαιώνεται και από τα πρακτικά των συνεδριάσεων του μοναστηριακού συμβουλίου της Πάτμου, τα οποία παράλληλα μας πληροφορούν ότι ο μοναχός εγκατέλειψε το Πετροκάραβο λίγο πριν τη Μεγάλη Εβδομάδα (13-19 Απριλίου) του 1903. Ακριβέστερα, το συμβούλιο της Μονής του υπέδειξε τότε να επιστρέψει στην Πάτμο κρίνοντας ότι «ἡ ἐν τῷ νησιδρίῳ “Πετροκαράβῳ” παραμονὴ τοῦ […] ἀδελφοῦ Θεοκτίστου Μοναχοῦ εἶνι ὑπὸ πολλὰς ἐπόψεις ἐπικίνδυνος, καὶ ἑπομένως [ότι] δὲν θεωρεῖ καλὸν νὰ ἐγκαταβιώσῃ ὁριστικῶς ἐν αὐτῷ». Εν τούτοις, η πληροφορία του Γ. Σμυρνάκη για τον χρόνο εγκατάστασης (1902) και για την διάρκεια παραμονής (ενός έτους) του Θεόκτιστου στο Πετροκάραβο δεν συνάδει με την ηλικία του (ήταν τότε 80 ετών), ιδιαίτερα μάλιστα αν συσχετιστεί με όσα διασώζει η παράδοση για την εργατικότητά του στην νησίδα (κτίσιμο κελλιών, ξυλογλυπτική). Κατά πάσα πιθανότητα, λοιπόν, ο μοναχός είχε μείνει στο Πετροκάραβο και σε άλλες περιόδους, πράγμα που εξηγεί καλύτερα και την μαρτυρούμενη πρόθεση του Θεόκτιστου το 1903 για οριστική εγκαταβίωσή του στην νησίδα. Πάντως, αναμφίβολα το Πετροκάραβο ήταν κυριολεκτικά ένα από τα «ἄβατα μέρη» όπου, όπως σημειώνεται στο βραβείον της μονής Πάτμου, είχε ζήσει ο Θεόκτιστος κατά την διάρκεια των 45 ετών που υπήρξε μέλος της πατμιακής μοναστικής αδελφότητας. Στο φρύδι του γκρεμού της δυτικής πλευράς της νησίδας συναντά κανείς σήμερα το ερειπωμένο κελλί του Θεόκτιστου. Εκτός από το κελλί του, ο Θεόκτιστος είχε κτίσει μόνος του δίπλα σε αυτό και μια μικρή δεξαμενή για την συλλογή βρόχινου νερού.

Ο Γ. Σμυρνάκης μας πληροφορεί, επίσης, ότι το Πετροκάραβο αποτελούσε συχνά πεδίο βολής των πολεμικών πλοίων και ότι το 1914 από τις βολές ενός βρετανικού πολεμικού πλοίου είχε κινδυνέψει η ζωή δύο κατοίκων της Πάτμου που βρίσκονταν στην νησίδα. Δεν αποκλείεται από τις βολές των πολεμικών πλοίων να κατέρρευσαν και οι τοίχοι των περισσότερων κτισμάτων, από τα οποία σώζονται σήμερα μόνο θεμέλια καλύπτοντας σε εντυπωσιακή έκταση την επιφάνεια των πλατωμάτων του Πετροκάραβου.

ΠΗΓΗ: Γ.Κ. (ιστορικά στοιχεία) – Κ.Σ. (αρχαιολογικά στοιχεία), Ιστορικός Άτλας της Ελληνικής “Μικρονησίας” (HAGMi) – ΠΕΤΡΟΚΑΡΑΒΟ, greek micronesia, Γ. Λεκάκης “Συγχρονης Ελλαδος περιηγησις”. ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 15.3.2026.

Βιβλιογραφία

Piacenza 1688, 220· ΜΙΘ, Κατάστιχο Κοινού Πάτμου 1713· HOA, Patmos· Miklosich – Müller 1890, vol. 6, t. 3, 89· Μηλιαράκης 1890· Κοτσοβίλλης 1899, 392· ΜΙΘ, Α.Κ. Πρακτικά Συνεδριάσεων (1903-1912), 10-12· IGM, Anidra· ΜΙΘ, χφ. 1008, τ. Ε΄, 502-503, 505-507, 509-512· ICS 1939, 182· Ναυτιλιακαί οδηγίαι 1939, 217-218· Βρεπίδης 1946· Κρητικός 1961, 36-37, 113, 132· Gorainoff 1965, 292-293· Γεωργιάδης 1978· Φλωρεντής 1980, 128· Ναυτιλιακές οδηγίες 1987, 286· Ανθούσα 1991, 46-47, 125, 134-137· Σκανδαλίδης 1994, 21-23, 91, 122· Τσουλκανάκης 1994, 253, 268· Γιαγκάκης 1997, 25· Γιαμαίος 2014, 26, 76, 87-89, 118-120· Κογιόπουλος 2017, 56.

ΣΗΜΕΙΩΣΙΣ:

[1] Το τοπωνύμιο Δασκαλειό απαντά σε πολλά μέρη του ελληνικού χώρου. Η προαναφερόμενη ετυμολογια του διατυπώθηκε πρώτα από τον γεωγράφο-ιστορικό Αντ. Μηλιαράκη (1890). Ωστόσο, όπως και σε άλλα μέρη, έτσι και στο Πετροκάραβο της Πάτμου η λαϊκή φαντασία συσχέτισε την ονομασία Δασκαλιό με την ύπαρξη εκεί σχολείου.

πετροκαραβο Πατμου πετροκαραβα Πατμος πολυνησο πολυνησια μικρονησια νησιδα Δωδεκανησων, Δωδεκανησα μικρονησι Ελλαδος ονομα νησιδα ανυδρος ανυδρο βραχωδες μικρονησακι βραχονησιδα αποκρημνο μονοπατι μονοπατια διαδρομη διαδρομες μονεμβασια ακτογραμμη Δασκαλειο ερειπια επιφανειακα ευρηματ κεραμιδα στεγης, στεγη μυλολιθος τριβειο τεφριτης λιθος ορυκτο κεραμικη χυτροειδη αβαφα αγγεια χυτρα λεκανοδα αμφορεας ελληνιστικη εποχη 3^ος – 2ος αιωνας πΧ υστερορρωμαικη περιοδος 5ος κεραμιδι πετροκαραβου, χαρακτηριστικη τυπολογια ρωμαικη  υστερορωμαικη 1ος μΧ μεταβυζαντινη 18ος οικοδομικη δραστηριοτητα αλιμενος αποκρημνη ακτη θαλασσα πλοιο σκοπελοι ξερα επικινδυνα σημεια ναυσιπλοια 17ος χαρτης νησολογιο ναπολι Ναπολιτανος πιασεντσα Piacenza 1688 επικινδυνοτητα νησιωτικη συσταδα βραχοι σκοπελοι βραχος σκοπελος εκδοσεις ναυτιλιακες οδηγιες 19ος δασκαλιο, Ικαρια χαρτογραφος ναυτικος Δυση αρθρο del, di da ιταλιδα λεξη scoglio, σκολιο Σμυρνακης κορυφη πλατωμα δυσβατο κατοικοι περιφραξη λαξευμενα σκαλοπατια πυλη, 1935 λιθοκτιστες παρασταδες κατοικος 20ος σποριμη γη, δασυλλιο ειδος αυτοφυη δενδρα δασυλιο ειδη αυτοφυες δενδρο παραγωγη ξυλανθρακων 1913 Καμπος στατηρας τονος ξυλανθρακας βοσκοτοπος βοσκοτοπι κατσικι κουνελι καταστροφη χλωριδα Β Παγκοσμιος Πολεμος ελλειψη τροφιμων, νησιωτες πατμιοι αγρια κραμβη ετυμολογια ονομασια σχημα καραβιου καραβι τρια συρομενα βαρκακια λαικη φαντασια, παραδοση πειρατικο πλοιο πειρατες πειρατεια πειρατια πληρωμα ανδρες λεηλασια απολιθωση οσιος Χριστοδουλος αγιος Ιωαννης Θεολογος, αρχαιοτερη μαρτυρια 18ος κοινοτικο καταστιχο πετρο Petro Karavi, Petrocaravi λογιος ιερομοναχος βυζαντινο τοπωνυμιο Πετρα, επιδιαθηκη ιδρυτης μοναστικη πολιτεια κωδικελος 11ος 1093, ησυχαστηριο ησυχαστηριον Πετρας, Καλλικατσου ορμου Γροικου Γροικος ναιδριο ναυδριο δεξαμενη κελλι παραδοσεις εκκλησια Παναγιας Παναγια ασκητης μεσο πλευσης τριβωνιο μοναχικο ενδυμα Λευκων λειτουργια μεταλαβια εξωκκλησι Αντωνιου αντωνιος 1902, μοναχος Θεοκτιστος Θυατειρα ακχισαρ ακ χισαρ Akhisar Μικρα Ασια ασκηση λατρεια εγκατασταση πρακτικα μοναστηριακο συμβουλιο 1903 νησιδριο αδελφος επικινδυνος, εγκαταβιωσῃ εγκατασταση εργατικοτητα κτισιμο κελι ξυλογλυπτικη αβατα μερη αβατο μερος βραβειον μονης βραβειο μονη Πατμου, πατμιακη μοναστικη αδελφοτητα γκρεμος βροχινο νερο κωδικας πεδιο βολης πολεμικο πλοιο 1914 βολες βρετανικο πολεμικα πλοια κινδυνος βολη καταρρευση τοιχοι κτισμα θεμελια ελληνικη καταστιχο Κοινου Κοτσοβιλλης ναυτιλιακαι οδηγιαι βρεπιδης κρητικος φλωρεντης ανθουσα σκανδαλιδης Γιαγκακης ελλαδας γεωγραφος ιστορικος Μηλιαρακης σχολειο