ΧΡΟΝΙΕΣ ΧΩΡΙΣ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

Του Δημητρίου Νικολόπουλου

Γιατί μερικές χρονιές αποτυγχάνουν να έχουν θερινές θερμοκρασίες (ακόμη και) κατά της διάρκεια του θέρους τους; Η κύρια αιτία πίσω από αυτά τα ακραία φαινόμενα είναι ο Ηφαιστειακός Χειμώνας. Συνδράμουν οι παρακάτω δυο παράγοντες:

• 1) Όταν συμβαίνει μια έκρηξη τεραστίων διαστάσεων (κλίμακας VEI 6 ή 7), το ηφαίστειο δεν εκτοξεύει μόνο στάχτη, αλλά και τεράστιες ποσότητες διοξειδίου του θείου (SO₂). Το θείο φτάνει στη στρατόσφαιρα και μετατρέπεται σε αερολύματα θειικού οξέος. Αυτά τα μικροσκοπικά σωματίδια λειτουργούν ως καθρέφτες, αντανακλώντας το ηλιακό φως πίσω στο διάστημα πριν αυτό αγγίξει την γη.
• 2) Η Ηλιακή Υποτονικότητα: Πρόκειται για τη μειωμένη δραστηριότητα του ίδιου του Ήλιου (όπως το Ελάχιστο Maunder), όπου οι ηλιακές κηλίδες εξαφανίζονται και η εκπεμπόμενη ενέργεια μειώνεται ελαφρώς, αλλά αισθητά, όπως συνέβη κατά τη διάρκεια της Βασιλείας (75 έτη!) του Λουδοβίκου του ΙΔ’ της Γαλλίας.

Όταν ανατρέχουμε στην ιστορία, συνήθως εστιάζουμε σε πολέμους και επαναστάσεις, όμως οι πιο καθοριστικές στιγμές της ανθρωπότητας γράφτηκαν συχνά από τον ουρανό. Οι «χρονιές χωρίς καλοκαίρι», που δεν ήταν μόνο μία, δεν ήταν απλώς κακοκαιρίες, αλλά πλανητικά σοκ που ανάγκασαν ολόκληρους πολιτισμούς να γονατίσουν.

• ΔΙΑΒΑΣΤΕ επίσης: Γ. Λεκάκης “Η ετυμολογία των εποχών”, ΕΔΩ.

Τα περισσότερα πλανητικά σοκ, αν όχι όλα, όχι μόνο επηρέασαν τις χρονιές που κατήργησαν το θέρος, αλλά και τις επόμενες χρονιές, ως αστάθειες ή μονιμοποιώντας τις χαμηλές θερμοκρασίες και κακοκαιρία. Συχνά, ίσως, ομαδοποιούνται σε μεγάλες παγετώδεις περιόδους όπως η LALIA και η LIA. Αυτές οι χρονιές μας διδάσκουν ότι ο πολιτισμός μας στηρίζεται σε μια λεπτή ισορροπία. Μια πτώση της μέσης θερμοκρασίας κατά μόλις 1°C ή 2°C δεν σημαίνει απλώς “περισσότερο κρύο”, αλλά την πλήρη αποτυχία της φωτοσύνθεσης και, κατ’ επέκταση, πτώση της φυτική παραγωγής, οπότε τίθεται εν κινδύνω η επιβίωσή μας.

Η LALIA (Late Antique Little Ice Age / Μικρή Παγετώδης Εποχή της Ύστερης Αρχαιότητας) ξεκίνησε το 536 μ.Χ. και ήταν ένα βίαιο, απότομο σοκ. Έληξε, δε, το 660 μ.Χ.! Προκλήθηκε από μια σειρά αλλεπάλληλων εκρήξεων που δημιούργησαν ένα συνεχές πέπλο σκόνης για πάνω από έναν αιώνα. Ήταν μια εποχή που ο ήλιος «αρνήθηκε» να ανατείλει με τη συνηθισμένη του λάμψη, προκαλώντας μια απότομη πτώση της θερμοκρασίας που δεν είχε προηγούμενο στην καταγεγραμμένη ιστορία.

• Η LALIA (Late Antique Little Ice Age / Μικρή Παγετώδης της Ύστερης Αρχαιότητας) διήρκεσε συνολικά περίπου 125 χρόνια. Ωστόσο, η ένταση του φαινομένου δεν ήταν ομοιόμορφη. Χωρίζεται σε δύο φάσεις, με βάση τα επιστημονικά δεδομένα (πυρήνες πάγου και δακτυλίους δέντρων):

1. Η Φάση του Απόλυτου Σοκ (536 – 550 μ.Χ.)

Αυτή ήταν η πιο άγρια περίοδος, που χαρακτηρίζεται ως «ηφαιστειακός χειμώνας».

• 536 μ.Χ.: Η πρώτη γιγαντιαία έκρηξη (πιθανώς στην Ισλανδία).
• 540 μ.Χ.: Μια δεύτερη, εξίσου ισχυρή έκρηξη στις τροπικές περιοχές.
• 547 μ.Χ.: Μια τρίτη έκρηξη που «σφράγισε» την ψύξη. Σε αυτά τα πρώτα 15 χρόνια, η μέση θερμοκρασία στο βόρειο ημισφαίριο έπεσε έως και 2°C, η μεγαλύτερη πτώση των τελευταίων 2.000 ετών.

2. Η Φάση της Κλιματικής Αστάθειας (550 – 660 μ.Χ.)

Μετά το αρχικό σοκ, ο πλανήτης δεν επέστρεψε στις προηγούμενες θερμοκρασίες, αλλά παρέμεινε σε μια παρατεταμένη ψυχρή περίοδο. Οι ωκεανοί είχαν πλέον κρυώσει και οι πάγοι είχαν επεκταθεί, δημιουργώντας έναν μηχανισμό ανάδρασης (feedback loop) που διατήρησε το κρύο για έναν αιώνα ακόμα.

Η διάρκεια της LALIA τεκμηριώνεται από τις εξής κορυφαίες εργασίες:

1. Büntgen et al. (2016): “Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to 660 AD”, δημοσιευμένη στο περιοδικό Nature Geoscience. Αυτή είναι η μελέτη-ορόσημο που «βάφτισε» επίσημα τη LALIA. Οι ερευνητές ανέλυσαν πάνω από 150.000 μετρήσεις από δακτυλίους δέντρων στις Άλπεις και τα βουνά Αλτάι, αποδεικνύοντας ότι η ψυχρή περίοδος διήρκεσε ακριβώς μέχρι τα μέσα του 7ου αιώνα.

2. Sigl et al. (2015): “Timing and climate forcing of volcanic eruptions for the past 2,500 years”, στο περιοδικό Nature. Η εργασία αυτή χρησιμοποίησε νέες μεθόδους ανάλυσης σε πυρήνες πάγου από τη Γροιλανδία και την Ανταρκτική, επιβεβαιώνοντας ότι η περίοδος 536–660 ήταν η πιο έντονη ηφαιστειακά περίοδος της ιστορίας μας, κάτι που δικαιολογεί τη μεγάλη διάρκεια της ψύξης.

Γιατί σταμάτησε η LALIA το 660 μ.Χ.;

Προς το 660 μ.Χ., η ηφαιστειακή δραστηριότητα μειώθηκε και η ηλιακή δραστηριότητα άρχισε να αυξάνεται ξανά, οδηγώντας σταδιακά στη λεγόμενη «Μεσαιωνική Θερμή Περίοδο» (περίπου 950–1250 μ.Χ.), πριν ο πλανήτης εισέλθει αργότερα στη δεύτερη Μικρή Παγετώδη Περίοδο (LIA), όταν ακόμη και η Αγγλία έβγαζε εξαιρετικό κρασί σαν της Γαλλίας! Η LALIA θεωρείται σήμερα από τους ιστορικούς ως ένας από τους βασικούς λόγους που η Αραβική Χερσόνησος έγινε πιο εύφορη (λόγω μετατόπισης των βροχοπτώσεων), γεγονός που διευκόλυνε την άνοδο του Ισλάμ, ενώ ταυτόχρονα αποδυνάμωσε θανάσιμα την Βυζαντινή και την Περσική Αυτοκρατορία.

• Αντίθετα, η LIA (Little Ice Age / Μικρή Παγετώδης Περίοδος), που διήρκεσε περίπου από το 1300 έως το 1850, ή και μερικές δεκαετίες αργότερα, ήταν μια πολύ πιο σύνθετη και μακρόσυρτη περίοδος. Εδώ οι αιτίες ήταν συνδυαστικές. Εκτός από τις ηφαιστειακές εκρήξεις, είχαμε και τα «ηλιακά ελάχιστα» – περιόδους όπου η δραστηριότητα του ήλιου μειωνόταν αισθητά. Παράλληλα, αλλαγές στα ωκεάνια ρεύματα του Ατλαντικού εμπόδιζαν τη μεταφορά ζέστης προς την Ευρώπη. Μέσα σε αυτή τη μακρά παγωμένη εποχή, ξεπήδησαν οι πιο διάσημες «χρονιές χωρίς καλοκαίρι», όπως το 1258, το 1453 και το εμβληματικό 1816.

Η Μικρή Παγετώδης Περίοδος (Little Ice Age – LIA) δεν ήταν μια εποχή συνεχούς και ομοιόμορφου ψύχους, αλλά μια μακρά περίοδος (περίπου 1300-1850) που χαρακτηρίστηκε από διακυμάνσεις, με φάσεις ακραίου παγετού και ενδιάμεσα διαστήματα σχετικής ύφεσης.

Οι επιστήμονες χωρίζουν τη LIA σε τρία κύρια στάδια, καθένα από τα οποία συνδέεται άμεσα με τη μείωση της ηλιακής δραστηριότητας και τις ηφαιστειακές εκρήξεις.

1. Η Πρώιμη Φάση: Η Μετάβαση (1300 – 1450)

Η περίοδος αυτή σηματοδοτεί το τέλος της Μεσαιωνικής Θερμής Περιόδου. Το κλίμα άρχισε να γίνεται ασταθές, υγρό και απρόβλεπτο.

• Το Ελάχιστο Wolf (1280–1350): Η ηλιακή δραστηριότητα πέφτει, προκαλώντας τους πρώτους σκληρούς χειμώνες.
• Ο Μεγάλος Λιμός (1315–1317): Καταστροφικές βροχοπτώσεις στην Ευρώπη οδήγησαν σε καθολική αποτυχία των σοδειών. Ήταν το πρώτο “σήμα” ότι ο κόσμος άλλαζε.
• Η Μαύρη Πανώλη: Ο συνδυασμός της πείνας από το πρώιμο ψύχος και της κακής υγιεινής έκανε τον πληθυσμό ευάλωτο στην πανδημία του 1347.

2. Η Κύρια Φάση: Το “Βαθύ Ψύχος” (1450 – 1750)

Αυτή είναι η καρδιά της LIA, όπου σημειώθηκαν οι χαμηλότερες θερμοκρασίες και η μεγαλύτερη επέκταση των παγετώνων.

• Το Ελάχιστο Spörer (1460–1550): Μια παρατεταμένη περίοδος χαμηλής ηλιακής ενέργειας. Συνδέεται με την καταστροφή των αμπελώνων στη βόρεια Ευρώπη και την εγκατάλειψη των αποικιών των Βίκινγκς στην Γροιλανδία, καθώς οι πάγοι απέκλεισαν τις θάλασσες.
• Το Ελάχιστο Maunder (1645–1715): Η πιο κρύα κορύφωση της ιστορίας. Οι ηλιακές κηλίδες σχεδόν εξαφανίστηκαν.
  • 1709 (The Great Chill): Ο χειμώνας-θρύλος όπου πάγωσαν οι ακτές της Μεσογείου.
  • “Frost Fairs”: Ο Τάμεσης πάγωνε τόσο συχνά που στήνονταν πάνω του ολόκληρες πόλεις από σκηνές και αγορές.

3. Η Τελική Φάση: Η Έξοδος και το Τελευταίο Σοκ (1750 – 1850)

Το κλίμα άρχισε σταδιακά να θερμαίνεται, αλλά η περίοδος αυτή σημαδεύτηκε από βίαια «πισωγυρίσματα» λόγω ηφαιστείων.

• Το Ελάχιστο Dalton (1790–1830): Μια τελευταία βουτιά της ηλιακής δραστηριότητας.
• Η Έκρηξη του Ταμπόρα (1815): Προκάλεσε την «Χρονιά χωρίς Καλοκαίρι» (1816), το τελευταίο μεγάλο κλιματικό σοκ πριν την έναρξη της σύγχρονης θέρμανσης.
• Η Υποχώρηση των Παγετώνων: Μετά το 1850, οι παγετώνες των Άλπεων άρχισαν να υποχωρούν οριστικά, σηματοδοτώντας το τέλος της LIA και την είσοδο στην Βιομηχανική Εποχή.
• Τεκμηρίωση Σταδίων

Η διαίρεση αυτή βασίζεται σε συνδυασμό δεδομένων:

1. Ισοτοπική ανάλυση Bηρυλίου-10 (10Be) και Άνθρακα-14 (14C): Χρησιμοποιούνται για την ανασύνθεση των ηλιακών ελαχίστων (Wolf, Spörer, Maunder, Dalton).
2. Matthews, J. A., & Briffa, K. R. (2005): “The ‘Little Ice Age’: Re-evaluation of an evolving concept”. Μια θεμελιώδης εργασία που αναλύει τη χρονική δομή της LIA.
3. NASA Earth Observatory: Τα αρχεία της NASA τεκμηριώνουν τη σύνδεση των ηλιακών ελαχίστων με την επέκταση των πάγων κατά τη διάρκεια αυτών των τριών σταδίων.

Όλα προκύπτουν από τον συνδυασμό δύο πολύ συγκεκριμένων επιστημονικών πεδίων: της Παλαιοκλιματολογίας και της Ιστορικής Κλιματολογίας.

Ακολουθούν οι πηγές και οι μέθοδοι από τις οποίες αντλούνται αυτά τα στοιχεία:

1. Πυρήνες Πάγου (Ice Cores)

Είναι η «μνήμη» του πλανήτη. Οι επιστήμονες κάνουν γεωτρήσεις στους πάγους της Γροιλανδίας και της Ανταρκτικής. Στα στρώματα πάγου που αντιστοιχούν στο 536 μ.Χ., στο 1257 μ.Χ. και στο 1815 μ.Χ., έχουν βρεθεί τεράστιες συγκεντρώσεις θειικών αλάτων. Αυτό αποδεικνύει την ύπαρξη των ηφαιστειακών εκρήξεων και την έντασή τους, εξηγώντας την αιτία της ψύξης.

2. Δενδροχρονολόγηση (Tree Rings)

Τα δέντρα λειτουργούν ως φυσικοί καταγραφείς θερμοκρασίας. Σε περιόδους ακραίου ψύχους, οι δακτύλιοι των δέντρων είναι εξαιρετικά στενοί (γιατί το δέντρο δεν αναπτύχθηκε).

• Για το 1816, έρευνες σε παλαιά πεύκα στις Άλπεις, στα Βαλκάνια και στη Σκανδιναβία δείχνουν μια απότομη διακοπή της ανάπτυξης, επιβεβαιώνοντας ότι το καλοκαίρι εκείνο ήταν το ψυχρότερο των τελευταίων αιώνων.

3. Κλιματικές Αναπαραστάσεις (Climate Reconstructions)

Υπάρχουν βάσεις δεδομένων, όπως αυτές της NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration) και το πρόγραμμα PAGES2k, που χρησιμοποιούν μαθηματικά μοντέλα για να ανασυνθέσουν τους χάρτες θερμοκρασίας του παρελθόντος. Αυτά τα μοντέλα δείχνουν ότι τον Μάιο του 1816, η περιοχή της Ελλάδας βρισκόταν σε μια ζώνη χαμηλότερων θερμοκρασιών (2-3°C κάτω από το κανονικό), αν και το επίκεντρο της ψύξης ήταν πιο βόρεια.

4. Ιστορικές Αρχειακές Πηγές (Για την Ελλάδα)

Αν και δεν είχαμε μετεωρολογικούς σταθμούς το 1816, οι πληροφορίες προκύπτουν από:

• Προξενικά Αρχεία: Οι αναφορές των Γάλλων και Άγγλων προξένων στην Οθωμανική Αυτοκρατορία (π.χ. στην Πάτρα ή στα Ιωάννινα) που κατέγραφαν τις τιμές των σιτηρών και την κατάσταση των σοδειών. Οι αναφορές για «κακές σοδειές λόγω συνεχών βροχών» το 1816 είναι καταγεγραμμένες.
• Ενθυμήσεις: Σημειώσεις σε εκκλησιαστικά βιβλία (τα λεγόμενα «βραχέα χρονικά») όπου οι μοναχοί σημείωναν ακραία καιρικά φαινόμενα, όπως χιόνια σε χαμηλά υψόμετρα ή παρατεταμένους χειμώνες που οδηγούσαν σε πείνα.

5. Εξειδικευμένη Βιβλιογραφια

Τα στοιχεία βασίζονται σε μελέτες όπως:

• “The Year Without a Summer” των C.R. Harington και Anthony J. Brazel.
• “Tambora: The Eruption That Changed the World” του Gillen D’Arcy Wood (που αναλύει την παγκόσμια επίδραση του 1816).
• Έρευνες Ελλήνων επιστημόνων (π.χ. από το Εθνικό Αστεροσκοπείο Αθηνών) που έχουν μελετήσει την κλιματική ιστορία της Ανατολικής Μεσογείου μέσω ιστορικών εγγράφων.
• Επιδημίες!

Και σαν να μη φτάνουν όλα αυτά, υπάρχει και σύνδεση μεταξύ των «χρονιών χωρίς καλοκαίρι» και των μεγάλων επιδημιών. Δεν είναι τυχαία, αλλά αποτελεί μια αλυσιδωτή αντίδραση που οι επιστήμονες ονομάζουν «σύνδρομο της κλιματικής κατάρρευσης». Όταν η θερμοκρασία πέφτει απότομα λόγω ηφαιστειακών εκρήξεων, ενεργοποιείται ένας μηχανισμός που καθιστά τις ανθρώπινες κοινωνίες ευάλωτες σε παθογόνα, αφού ο πληθυσμός υποφέρει από πείνα και ελάττωση της ασπίδας του ανοσοποιητικού συστήματος, όπως π.χ. πτώση της Βιταμίνης D, λόγω του περιορισμού της ηλιακής έκθεσης! Η διαδικασία ακολουθεί συνήθως τα εξής στάδια:

• Κλιματικό Σοκ: Η ηφαιστειακή στάχτη εμποδίζει τον ήλιο, προκαλώντας παγετούς και ασταμάτητες βροχές.
• Αγροτική Κατάρρευση: Τα σιτηρά δεν ωριμάζουν (σιτοδεία). Η έλλειψη τροφής οδηγεί σε γενικευμένο λιμό.
• Ανοσοποιητική Καταστολή: Ο ανθρώπινος οργανισμός, στερημένος από θερμίδες και βιταμίνη D (λόγω έλλειψης ηλιοφάνειας), χάνει την αμυντική του ικανότητα.
• Μετακινήσεις Πληθυσμών: Οι πεινασμένοι άνθρωποι εγκαταλείπουν την ύπαιθρο και συρρέουν στις πόλεις για βοήθεια, δημιουργώντας συνθήκες συγχρωτισμού που είναι ιδανικές για τη μετάδοση ασθενειών.
• ΤΑ ΗΛΙΑΚΑ ΕΛΑΧΙΣΤΑ

Ας ξεκαθαρίσουμε και ποια ηλιακά ελάχιστα σημειώθηκαν τα τελευταία 1500 έτη και γιατί έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ψύξη του κλίματος:

Τα Ελάχιστα της Μικρής Παγετώδους Περιόδου (LIA). Η LIA (1300–1850) σημαδεύτηκε από τρία κύρια ηλιακά ελάχιστα που προκάλεσαν τα χειρότερα κύματα ψύχους:

Α. Το Ελάχιστο Spörer (1460–1550 μ.Χ.): Αυτό το ελάχιστο συνέπεσε με την περίοδο μετά την έκρηξη του ηφαιστείου Κουβάε (1453).

• Επίπτωση: Ήταν η εποχή που οι παγετώνες στις Άλπεις άρχισαν να επεκτείνονται δραματικά, καταπίνοντας ολόκληρα χωριά. Η χαμηλή ηλιακή δραστηριότητα εμπόδιζε το λιώσιμο των πάγων το καλοκαίρι, οδηγώντας σε μια μόνιμη κατάσταση ψύχους στην κεντρική Ευρώπη.

Β. Το Ελάχιστο Maunder (1645–1715 μ.Χ.) – Η “Καρδιά” του Ψύχους: Αυτό είναι το πιο διάσημο ηλιακό ελάχιστο στην ιστορία και συνδέεται άμεσα με το Great Chill του 1709.

• Το Φαινόμενο: Για 70 χρόνια, οι αστρονόμοι της εποχής (όπως ο Cassini) κατέγραψαν ελάχιστες έως μηδενικές ηλιακές κηλίδες. Ο ήλιος ήταν «καθαρός» και θαμπός.
• Επίπτωση: Κατά την διάρκεια αυτού του ελαχίστου, η Ευρώπη βίωσε τους πιο σκληρούς χειμώνες της. Ο Τάμεσης πάγωνε τόσο συχνά που διοργανώνονταν πάνω του τα περίφημα «Frost Fairs» (Πανηγύρια του Πάγου). Η έλλειψη ηλιακής ενέργειας άλλαξε την κυκλοφορία των ανέμων στον Ατλαντικό, «τραβώντας» το πολικό ψύχος μόνιμα προς τα νότια.

Γ. Το Ελάχιστο Dalton (1790–1830 μ.Χ.): Αυτό το ελάχιστο προετοίμασε το έδαφος για την καταστροφή του 1816.

• Η Συνέργεια με τον Ταμπόρα: Όταν εξερράγη το ηφαίστειο Ταμπόρα το 1815, ο πλανήτης βρισκόταν ήδη σε μια ψυχρή φάση λόγω του Ελαχίστου Dalton.
• Τεκμηρίωση: Ο Ήλιος είχε πολύ χαμηλή δραστηριότητα (κύκλοι 5 και 6). Αυτό σημαίνει ότι το 1816 δεν ήταν ένα τυχαίο «ατύχημα», αλλά το τελειωτικό χτύπημα σε έναν πλανήτη που ήδη δεχόταν λιγότερη ηλιακή ζέστη για πάνω από δύο δεκαετίες.

Γιατί τα Ηλιακά Ελάχιστα χειροτερεύουν την κατάσταση;

Όταν η ηλιακή δραστηριότητα μειώνεται, συμβαίνουν δύο κρίσιμα πράγματα:

1. Αποδυνάμωση των Αεροχειμάρρων (Jet Streams): Οι άνεμοι που μεταφέρουν τη ζέστη γίνονται πιο «κυματιστοί», επιτρέποντας στον παγωμένο αέρα της Αρκτικής να κατέβει πολύ πιο νότια (π.χ. μέχρι τη Μεσόγειο).
2. Θερμοκρασία Ωκεανών: Η παρατεταμένη έλλειψη ηλιακής ακτινοβολίας ψύχει την επιφάνεια των ωκεανών, οι οποίοι στη συνέχεια χρειάζονται δεκαετίες για να ξαναζεσταθούν, διατηρώντας το κλίμα ψυχρό ακόμα και αν σταματήσουν οι ηφαιστειακές εκρήξεις.

Συνοπτική Τεκμηρίωση

• Eddy, J. A. (1976): “The Maunder Minimum”. Η κλασική εργασία στο περιοδικό Science που απέδειξε τη σύνδεση μεταξύ ηλιακών κηλίδων και της Μικρής Παγετώδους Περίοδου.
• Usoskin, I. G. (2013): “A History of Solar Activity over Millennia”. Μια αναλυτική ανασκόπηση που χρησιμοποιεί ραδιενεργά ισότοπα για να τεκμηριώσει τα ηλιακά ελάχιστα από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα.
• Ακολουθεί ένας απολογισμός των χρονιών χωρίς καλοκαίρι:

1) 536 π.Χ. (LALIA):

Το 536 μ.Χ. είναι η χρονιά που ο κόσμος σκοτείνιασε κυριολεκτικά. Χιόνι έπεσε στην Κίνα κατακαλόκαιρο, ενώ στην Ευρώπη και την Μέση Ανατολή μια «ξηρή ομίχλη» κάλυψε τα πάντα. Αυτή η έλλειψη ηλιακού φωτός δεν κατέστρεψε μόνο τα σιτηρά, αλλά αποδυνάμωσε και το ανοσοποιητικό σύστημα των ανθρώπων, στρώνοντας το χαλί για την τρομερή Πανώλη του Ιουστινιανού που σάρωσε το Βυζάντιο. Το 541 μ.Χ. εμφανίζεται η πρώτη μεγάλη επιδημία βουβωνικής πανώλης. Εδώ έχουμε μια τραγική σύμπτωση. Την ώρα που τα ηφαίστεια κάλυπταν τον ουρανό με στάχτη, η ηλιακή δραστηριότητα βρισκόταν σε χαμηλά επίπεδα.

Ο Προκόπιος, ο επίσημος ιστορικός του Ιουστινιανού, κατέγραψε με απόγνωση: «Ο ήλιος εξέπεμπε το φως του χωρίς λάμψη, όπως η σελήνη, καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Οι άνθρωποι δεν γλίτωσαν ούτε από τον πόλεμο, ούτε από τη λοιμική, ούτε από καμία άλλη συμφορά που φέρνει ο θάνατος».

Ο Κασσιόδωρος, στην Ιταλία, έγραψε για την ίδια περίοδο: «Οι εποχές μοιάζουν να έχουν μπερδευτεί. Δεν έχουμε σκιές το μεσημέρι και ο ήλιος έχει ένα χρώμα γαλαζωπό. Η σοδειά μας πάγωσε πριν καν ωριμάσει».

2) 1257-1258 μ.Χ (LIA):

Αιώνες αργότερα, το 1258, η ανθρωπότητα βίωσε το χτύπημα του ηφαιστείου Σαμάλας, Ινδονησία. Ήταν η ισχυρότερη έκρηξη της τελευταίας χιλιετίας. Η θερμοκρασία έπεσε απότομα, οι βροχές δεν σταματούσαν και η πείνα θέριζε τη δύστυχη Ευρώπη.

Στα Χρονικά του Bury St Edmunds στην Αγγλία διαβάζουμε: «Τέτοιος λιμός δεν είχε ξαναγίνει. Οι φτωχοί πέθαιναν στους δρόμους. Σε πολλά μέρη, οι άνθρωποι έκλεβαν το ψωμί από τους φούρνους και οι νεκροί θάβονταν σε ομαδικούς τάφους γιατί δεν υπήρχε κανείς να τους θρηνήσει».

Το χρονικό “Chronicle of Melrose” αναφέρει για το 1258: «Πολλοί χιλιάδες φτωχοί πέθαναν στο Λονδίνο… η πείνα ήταν τόσο μεγάλη που οι άνθρωποι προσπαθούσαν να τραφούν με φλοιούς δέντρων και αγριόχορτα, καθώς η βροχή και το κρύο δεν άφησαν τον σπόρο να φυτρώσει».

Το πάγωμα της Γροιλανδίας κατέστρεψε τις εκεί αποικίες των Βίκιγκς, που μερικούς αιώνες πριν, είχε ευνοήσει η θερμή περίοδος του Μεσαίωνα.

3) 1453 (LIA):

Το ίδιο σκηνικό επαναλήφθηκε το 1453, όταν η έκρηξη του Κουβάε στον Ειρηνικό επηρέασε ακόμα και τις συνθήκες της Άλωσης της Κωνσταντινούπολης, με παράδοξα οπτικά φαινόμενα και ασυνήθιστο ψύχος, τσακίζοντας το ηθικό των πολιορκημένων!

Ο Ν. Μπάρμπαρο, που βρισκόταν στην Κωνσταντινούπολη, περιγράφει παράδοξα φαινόμενα: «Μια ομίχλη τόσο πυκνή κάλυψε την πόλη, που δεν είχαμε ξαναδεί τον Μάιο. Το φεγγάρι ανατέλλει με ένα χρώμα σαν αίμα, προκαλώντας τρόμο σε όλους μας ότι το τέλος πλησιάζει».

Κατά της περίοδο αυτή, ευνοείται η πειρατεία σε νοτιότερες περιοχές του Ατλαντικού, π.χ. στην Καραϊβική!

4) 1816 (LIA):

Η πιο πρόσφατη και καλά τεκμηριωμένη περίπτωση είναι το 1816. Μετά την έκρηξη του Ταμπόρα στην Ινδονησία, όταν 150 κ.χλμ. πετρώματος εκτοξεύτηκαν στην ατμόσφαιρα. Η θερμοκρασία του πλανήτη έπεσε κατά 0.4−0.7°C, αλλά σε τοπικό επίπεδο οι διακυμάνσεις ήταν χαοτικές. Η Βόρεια Αμερική και η Ευρώπη έζησαν έναν εφιάλτη. Τον Ιούνιο και τον Ιούλιο, οι λίμνες παρέμεναν παγωμένες και οι αγρότες έβλεπαν τα σπαρτά τους να πεθαίνουν κάτω από το χιόνι. Ήταν η χρονιά που οι άνθρωποι αναγκάστηκαν να φάνε τα άλογά τους για να επιζήσουν, καθώς η τιμή της βρώμης και του σιταριού εκτοξεύτηκε στα ύψη.

Ο Ad. Fuertes, ένας αγρότης από το Βερμόντ, έγραψε στο ημερολόγιό του: «Ο καιρός είναι τρελός. Στις 8 Ιουνίου το χιόνι έπνιξε τα πρόβατα που είχαν μόλις κουρευτεί. Η φωτιά στο τζάκι δεν σταματά ποτέ, λες και ζούμε στην καρδιά του Γενάρη. Δεν θα έχουμε ψωμί φέτος».

Η έκρηξη του ηφαιστείου Ταμπόρα (Mount Tambora) στην Ινδονησία, η οποία ήταν η ισχυρότερη καταγεγραμμένη έκρηξη στην ανθρώπινη ιστορία, δεν ήταν ένα στιγμιαίο γεγονός, αλλά μια κλιμακωτή καταστροφή που κορυφώθηκε τον Απρίλιο του 1815.

Οι συγκεκριμένες ημερομηνίες-κλειδιά είναι οι εξής:

• 5 Απριλίου 1815: Σημειώθηκε η πρώτη μεγάλη έκρηξη. Ο ήχος ήταν τόσο δυνατός που οι βρετανικές αρχές στην Τζακάρτα νόμιζαν ότι επρόκειτο για κανονιοβολισμούς από πλοία σε κίνδυνο.
• 10 Απριλίου 1815 (Η κύρια έκρηξη): Αυτή είναι η ημερομηνία της μεγάλης κορύφωσης. Η έκρηξη διήρκεσε όλη την ημέρα και τη νύχτα. Τρεις στήλες φλόγας ενώθηκαν σε μία, και ολόκληρο το βουνό μετατράπηκε σε μια μάζα «υγρού πυρός» (πυροκλαστικές ροές).
• 11-12 Απριλίου 1815: Η δραστηριότητα άρχισε να υποχωρεί, αλλά η τέφρα είχε ήδη καλύψει τον ουρανό σε ακτίνα εκατοντάδων χιλιομέτρων, προκαλώντας απόλυτο σκοτάδι για δύο ημέρες σε περιοχές όπως η Ιάβα.

Τα στοιχεία αυτά προκύπτουν από τις λεπτομερείς καταγραφές του Sir St. Raffles, ο οποίος ήταν ο Βρετανός κυβερνήτης της Ιάβας εκείνη την περίοδο. Στο έργο του “The History of Java” (1817), περιγράφει λεπτό προς λεπτό τα φαινόμενα, τη βροχή στάχτης και τις δονήσεις που ένιωθαν σε απόσταση άνω των 1.000 χλμ. από το ηφαίστειο.

Η έκρηξη αυτή εξαφάνισε ένα χιλιόμετρο βουνού: μείωσε το ύψος του από τα 4.300 μ. στα 2.850 μ., δημιουργώντας μια τεράστια καλντέρα διαμέτρου 6 χλμ., και ήταν η άμεση αιτία για τη «Χρονιά χωρίς Καλοκαίρι» που ακολούθησε το 1816, και η οποία έδωσε το μουντό χρώμα στον καιρό, αλλά και στην ψυχή των λογοτεχνών ώστε να συγγράψουν έργα όπως το «Φρανκενστάιν» της Μ. Σέλλεϋ.

Η έκρηξη του Ταμπόρα το 1815 δεν έφερε μόνο χιόνι τον Ιούλιο του 1816, αλλά θεωρείται η γενέτειρα της πρώτης παγκόσμιας πανδημίας χολέρας.

• Ο Μηχανισμός: Η διατάραξη των μουσώνων στην Ασία λόγω της ηφαιστειακής στάχτης προκάλεσε ακραίες πλημμύρες και περιόδους ξηρασίας στην Ινδία. Αυτό οδήγησε σε μια μετάλλαξη του βακτηρίου της χολέρας στον κόλπο της Βεγγάλης.
• Η Εξάπλωση: Οι υποσιτισμένοι πληθυσμοί, των οποίων η άμυνα είχε καταρρεύσει από την έλλειψη τροφίμων το 1816-1817, δεν μπόρεσαν να αναχαιτίσουν τη νόσο, η οποία εξαπλώθηκε μέχρι την Ευρώπη και την Αμερική.
• Τεκμηρίωση: Ο Gillen D’Arcy Wood στο “Tambora” αναλύει πώς η κλιματική αποσταθεροποίηση «έσπρωξε» τη χολέρα έξω από τα τοπικά της όρια.

4. Τύφος και η «Χρονιά χωρίς Καλοκαίρι» στην Ευρώπη

Το 1816-1817, η Ευρώπη (κυρίως η Ιρλανδία και η Βαλκανική) χτυπήθηκε από μια τρομερή επιδημία τύφου.

• Η Αιτία: Ο τύφος μεταδίδεται από τις ψείρες του σώματος. Λόγω του ακραίου ψύχους του 1816, οι άνθρωποι δεν άλλαζαν ρούχα, δεν πλένονταν και ζούσαν στοιβαγμένοι σε κλειστούς χώρους για να ζεσταθούν.
• Το αποτέλεσμα: Η πείνα από την καταστροφή της πατάτας και των σιτηρών έκανε τον τύφο εξαιρετικά θανατηφόρο. Οι ιστορικοί καταγράφουν εκατοντάδες χιλιάδες θανάτους στην Ιρλανδία και την Ιταλία που οφείλονταν στον συνδυασμό «πείνα-κρύο-τύφος».

Σύνοψη των Αιτιωδών Σχέσεων

• Πανώλη: Σχετίζεται με τη μετανάστευση τρωκτικών λόγω κλιματικής αλλαγής.
• Χολέρα: Σχετίζεται με τη διατάραξη των υδάτινων πόρων και των μουσώνων.
• Τύφος: Σχετίζεται με την έλλειψη υγιεινής και τον συνωστισμό λόγω του ψύχους.

Σε όλες τις περιπτώσεις, η «χρονιά χωρίς καλοκαίρι» λειτουργεί ως ο «πολλαπλασιαστής ισχύος» (force multiplier) της αρρώστιας. Η φύση δεν στέλνει μόνο το κρύο, αλλά διαλύει τις κοινωνικές και βιολογικές άμυνες που κρατούν τις επιδημίες υπό έλεγχο.

• THE GREAT CHILL

Και η περίπτωση της χρονιάς που ο χειμώνας της δεν τελείωνε!

Το “Great Chill” (ή ο Μεγάλος Παγετός) του 1709 αποτελεί την πιο ακραία και θανατηφόρα στιγμή μέσα στη Μικρή Παγετώδη Περίοδο (LIA). Αν το 1816 ήταν η «χρονιά χωρίς καλοκαίρι», το 1709 ήταν η χρονιά που «ο χειμώνας δεν τελείωνε ποτέ».

Εδώ η επιστήμη και η ιστορία συναντώνται για να περιγράψουν έναν χειμώνα τόσο παράλογο, που οι άνθρωποι πίστεψαν ότι ο πλανήτης πέθαινε.

Οι Αιτίες:

Σε αντίθεση με το 1816, το Great Chill δεν οφειλόταν σε μια μοναδική ηφαιστειακή έκρηξη, αλλά σε έναν συνδυασμό παραγόντων:

1. Το Ελάχιστο Maunder: Ο ήλιος βρισκόταν σε μια φάση ακραίας υποτονικότητας (σχεδόν μηδενικές ηλιακές κηλίδες), μειώνοντας την ενέργεια που έφτανε στη Γη.
2. Ατμοσφαιρική Εμπλοκή (Blocking): Ένα ισχυρό σύστημα υψηλών πιέσεων πάνω από τη Ρωσία και τη Σκανδιναβία «κλείδωσε» την Ευρώπη, στέλνοντας πολικές αέριες μάζες από την Αρκτική απευθείας στην καρδιά της ηπείρου.
3. Προηγούμενη Ηφαιστειακή Δραστηριότητα: Οι εκρήξεις των ηφαιστείων Βεζούβιου και Θηρας / Σαντορίνης(!) το 1707 είχαν ήδη επιβαρύνει την στρατόσφαιρα με σωματίδια.

Το Χρονικό της Καταστροφής (1708-1709)

Ο χειμώνας χτύπησε τη νύχτα των Θεοφανίων (5 προς 6 Ιανουαρίου 1709). Μέσα σε λίγες ώρες, η θερμοκρασία έπεσε σε επίπεδα που δεν είχαν καταγραφεί ποτέ ξανά.

• Η Ευρώπη Παγώνει: Η Βαλτική Θάλασσα πάγωσε τόσο στέρεα που μπορούσες να την διασχίσεις με άλογα. Ο Τάμεσης στο Λονδίνο και ο Σηκουάνας στο Παρίσι έγιναν δρόμοι από πάγο. Ακόμα και οι ακτές της Αδριατικής και τα λιμάνια της Γένοβας και της Μασσαλίας πάγωσαν, κάτι αδιανόητο για τη Μεσόγειο.
• Η Καταστροφή της Φύσης: Οι ελιές στην Προβηγκία και την Ιταλία ξεράθηκαν μέχρι τη ρίζα. Τα δέντρα έσκαγαν από τον παγετό με ήχο που έμοιαζε με πυροβολισμό (καθώς ο χυμός τους πάγωνε και διαστελλόταν). Τα πουλιά έπεφταν νεκρά από τον ουρανό στη μέση της πτήσης.

1. Η μαρτυρία από το Παρίσι: Ο Saint-Simon, στα απομνημονεύματά του από την αυλή του Λουδοβίκου ΙΔ’, περιγράφει: «Το κρύο ήταν τόσο τρομερό που το κρασί πάγωνε μέσα στα ποτήρια μας, ακόμα και στις αίθουσες των Βερσαλλιών που είχαν τζάκια. Οι άνθρωποι πέθαιναν στα κρεβάτια τους παρόλο που φορούσαν όλα τους τα ρούχα και καλύπτονταν με δέρματα ζώων».

2. Η μαρτυρία από την Αγγλία: Ο κληρικός και επιστήμονας W. Derham, ο οποίος έκανε τις πρώτες συστηματικές μετρήσεις με θερμόμετρο, έγραψε: «Πιστεύω ότι το κρύο αυτό ήταν το πιο ακραίο που ένιωσε ποτέ άνθρωπος στην Ευρώπη. Στις 10 Ιανουαρίου, το θερμόμετρο μου έπεσε σε επίπεδα που δεν πίστευα ότι ήταν δυνατά για το κλίμα μας».

3. Η Γεωπολιτική Αλλαγή (Πολτάβα): Το Great Chill έκρινε τη μοίρα της Ευρώπης. Ο Σουηδός βασιλιάς Κάρολος ΙΒ’ βρισκόταν σε πόλεμο με τη Ρωσία. Ο τρομερός χειμώνας εξολόθρευσε τον στρατό του (πάνω από 2.000 στρατιώτες πάγωσαν μέχρι θανάτου σε μία νύχτα), οδηγώντας στην ήττα του στην Μάχη της Πολτάβα (1709). Αυτό σηματοδότησε την άνοδο της Ρωσίας ως υπερδύναμης.

Το Great Chill δεν σκότωσε μόνο με το κρύο, αλλά με την πείνα που ακολούθησε το 1709 και το 1710.

• Ο Λιμός: Καθώς τα σιτηρά πάγωσαν μέσα στο έδαφος, η τιμή του ψωμιού εκτοξεύτηκε. Στη Γαλλία μόνο, υπολογίζεται ότι 600.000 άνθρωποι πέθαναν από τον λιμό που προκάλεσε ο παγετός.
• Οι Επιδημίες: Ο αποδυναμωμένος πληθυσμός χτυπήθηκε από την πανώλη (που επανεμφανίστηκε στη Βαλτική και την Πρωσία) και από επιδημίες γρίπης. Το κρύο ανάγκασε τους ανθρώπους να στοιβάζονται σε κλειστούς χώρους με ζώα, διευκολύνοντας τη μετάδοση των νόσων.

Επιστημονική Τεκμηρίωση (Πηγές):

• Luterbacher et al. (2004): “European Seasonal and Annual Temperature Variability”. Η μελέτη αυτή ανασυνθέτει τον χάρτη του 1709, δείχνοντας ότι ήταν ο ψυχρότερος χειμώνας των τελευταίων 500 ετών.
• The Great Frost of 1709: Έρευνες από το University of Reading έχουν αναλύσει τα ημερολόγια του Derham και άλλων επιστημόνων της εποχής, επιβεβαιώνοντας ότι οι θερμοκρασίες στην κεντρική Ευρώπη έπεσαν κάτω από τους -20°C για εβδομάδες.

Το Great Chill μας θυμίζει ότι η Μικρή Παγετώδης Περίοδος δεν ήταν μια σταθερή κατάσταση, αλλά μια εποχή βίαιων κλιματικών «αιχμών» που μπορούσαν να αφανίσουν το 5-10% του πληθυσμού μιας χώρας μέσα σε μερικούς μήνες.

Και στην Ελλάδα τι έγινε;

Για την Ελλάδα του Μαΐου του 1816, δεν διαθέτουμε επίσημα μετεωρολογικά δεδομένα με τη μορφή που τα γνωρίζουμε σήμερα (όπως από τον σταθμό του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών, ο οποίος άρχισε να λειτουργεί αργότερα), αλλά έχουμε μια πολύ καλή εικόνα μέσω της κλιματικής αναπαράστασης (climate proxy data) και των ιστορικών πηγών.

Ενώ στην Δυτική Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική το 1816 ήταν μια καταστροφή με χιόνια μέσα στο καλοκαίρι, η Ελλάδα και η ευρύτερη περιοχή των Βαλκανίων φαίνεται πως επηρεάστηκαν κάπως διαφορετικά, αν και το κλίμα παρέμεινε εξαιρετικά ανώμαλο.

Η Θερμοκρασία στην Ελλάδα τον Μάιο του 1816

• Απόκλιση από τα κανονικά επίπεδα: Υπολογίζεται ότι η θερμοκρασία ήταν 2°C με 3°C χαμηλότερη από τον μέσο όρο της εποχής. Αν θεωρήσουμε ότι μια μέση μέγιστη θερμοκρασία για τον Μάιο στην Αθήνα είναι σήμερα γύρω στους 24-26°C, τότε το 1816 οι τιμές αυτές κυμαίνονταν πιθανότατα μεταξύ 18°C και 21°C, με τις νύχτες να είναι ιδιαίτερα ψυχρές.
• Το φαινόμενο της «Υγρής Ψύξης»: Σε αντίθεση με το ξηρό κρύο, ο Μάιος του 1816 στην Ελλάδα χαρακτηρίστηκε από ασυνήθιστα πολλές βροχοπτώσεις. Η ηφαιστειακή τέφρα στη στρατόσφαιρα άλλαξε την κυκλοφορία των αερίων μαζών, φέρνοντας υγρό και ψυχρό αέρα από τον Ατλαντικό και την Κεντρική Ευρώπη προς την Μεσόγειο.

Γιατί η Ελλάδα «γλίτωσε» τα χιόνια του Ιουνίου;

Ενώ στη Νέα Αγγλία των ΗΠΑ τον Ιούνιο του 1816 είχαν χιονοθύελλες, η Ελλάδα προστατεύτηκε εν μέρει από τη γεωγραφική της θέση. Το «μπλοκάρισμα» των υψηλών πιέσεων πάνω από τη Δυτική Ευρώπη ανάγκασε τις ψυχρές μάζες να κινηθούν νότια, αλλά μέχρι να φτάσουν στον ελλαδικό χώρο είχαν χάσει ένα μέρος της παγωμένης ισχύος τους, μετατρέποντας το φαινόμενο σε παρατεταμένο, βαρύ φθινόπωρο αντί για χειμώνα.

Αν και βρισκόμασταν στην προεπαναστατική περίοδο (υπό οθωμανική κυριαρχία), υπάρχουν αναφορές σε χρονικά και μοναστηριακούς κώδικες για:

1. Καταστροφή της παραγωγής: Οι συνεχείς βροχές του Μαΐου και του Ιουνίου «σάπισαν» τα σιτηρά στα χωράφια.
2. Ακρίβεια: Η τιμή του ψωμιού ανέβηκε στα ύψη, προκαλώντας τοπικούς λιμούς σε ορεινές περιοχές της Πελοποννήσου και της Στερεάς Ελλάδας.
3. Παράξενα φαινόμενα: Αναφορές για έναν «θαμπό ήλιο» που δεν ζέσταινε και για ουρανούς που είχαν ένα απόκοσμο κοκκινωπό ή κίτρινο χρώμα κατά τη δύση (λόγω των ηφαιστειακών σωματιδίων).

Συνοψίζοντας, ο Μάιος του 1816 στην Ελλάδα δεν ήταν μια εποχή για μπάνια στην θάλασσα. Ήταν ένας μήνας μελαγχολικός, βροχερός και αφύσικα κρύος, που προμήνυε μια πολύ δύσκολη χρονιά για την επιβίωση του πληθυσμού.

Το 1816, ο Ιωάννης Καποδίστριας βρισκόταν στο απόγειο της διπλωματικής του καριέρας ως Υπουργός Εξωτερικών της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, δίπλα στον Τσάρο Αλέξανδρο Α’. Δεν άφησε ένα ενιαίο έργο για τον καιρό, αλλά οι αναφορές του εκείνη τη χρονιά (μέσα από την επίσημη αλληλογραφία, τα υπομνήματα και τις προσωπικές του επιστολές) αντικατοπτρίζουν την τεράστια κοινωνική και πολιτική κρίση που προκάλεσε η «Χρονιά χωρίς Καλοκαίρι» στην Ευρώπη.

Ιδού τι κατέγραψε και πώς συνδέεται με τα γεγονότα:

1. Η Επισιτιστική Κρίση και η Ρωσική Βοήθεια. Το 1816, η Ευρώπη λιμοκτονούσε λόγω της καταστροφής των σοδειών από το ηφαιστειακό ψύχος. Ο Καποδίστριας, από τη θέση του στη Ρωσία (τη μόνη χώρα που είχε τότε πλεόνασμα σιτηρών), διαχειρίστηκε την αποστολή βοήθειας.

• Σε επιστολές του προς τους πρεσβευτές και τον Τσάρο, περιγράφει την «εξαθλίωση των λαών της Δύσης» και την ανάγκη να παραμείνει η Ρωσία σταθερή ως τροφοδότης της Ευρώπης για να αποφευχθούν οι επαναστατικές εξεγέρσεις που πυροδοτούσε η πείνα.

2. Το Υπόμνημα για τα Επτάνησα (1816): Εκείνη τη χρονιά, ο Καποδίστριας έγραψε το περίφημο υπόμνημα προς τον Βρετανό αρμοστή Th. Maitland, διαμαρτυρόμενος για την αυταρχική διοίκηση στα Επτάνησα.

• Αν και το κείμενο είναι πολιτικό, οι πηγές αναφέρουν ότι ο Καποδίστριας ανησυχούσε για την οικονομική εξαθλίωση των συμπατριωτών του. Η «χρονιά χωρίς καλοκαίρι» είχε χτυπήσει και τα Ιόνια νησιά (ιδιαίτερα την παραγωγή λαδιού και κρασιού), και ο Καποδίστριας τόνιζε ότι η δυσβάστακτη φορολογία των Άγγλων σε μια περίοδο τόσο κακής παραγωγής θα οδηγούσε στον όλεθρο.

3. Η Αλληλογραφία με τη Φιλική Εταιρεία: Το 1816 είναι η χρονιά που ο Ν. Γαλάτης επισκέπτεται τον Καποδίστρια στην Πετρούπολη για να του προτείνει την ηγεσία της Φιλικής Εταιρείας. Στις καταγραφές της συνάντησης και στις μετέπειτα επιστολές του, ο Καποδίστριας εμφανίζεται εξαιρετικά επιφυλακτικός. Η ανάλυσή του επηρεάζεται από τη γενικότερη αστάθεια της Ευρώπης. Θεωρούσε ότι όσο η Ευρώπη βρισκόταν σε κρίση (οικονομική και κλιματική), οποιαδήποτε ελληνική εξέγερση θα φάνταζε στα μάτια των Μεγάλων Δυνάμεων ως μια ακόμα «εξέγερση της πείνας» ή «ιακωβινισμός», κάτι που θα οδηγούσε στην καταστολή της.

4. Προσωπικές Επιστολές προς τον πατέρα του, Αντώνιο: Στην αλληλογραφία με τον πατέρα του στην Κέρκυρα, ο Ιωάννης αναφέρεται συχνά στις δυσκολίες των καιρών. Αν και δεν κάνει επιστημονική ανάλυση του φαινομένου Tambora, χρησιμοποιεί εκφράσεις όπως «οι καιροί είναι χαλεποί» και εκφράζει την αγωνία του για την υγεία και την επιβίωση των Ελλήνων, καθώς οι αρρώστιες (που συχνά ακολουθούσαν τους λιμούς) θέριζαν την ύπαιθρο. Πάντως και σαν Κυβερνήτης, αντιμετώπιση και την περίπτωση μιας επιδημίας πανώλης στην αρχή της Διοίκησής του.

• Πού βρίσκονται αυτά τα κείμενα; Τα γραπτά του Καποδίστρια από το 1816 βρίσκονται κυρίως στις εξής συλλογές:

1. Αρχείο Ιωάννη Καποδίστρια (Κέρκυρα): Περιλαμβάνει την προσωπική και οικογενειακή αλληλογραφία.
2. Vneshnyaya Politika Rossii (Εξωτερική Πολιτική της Ρωσίας): Μια τεράστια συλλογή ρωσικών διπλωματικών εγγράφων όπου καταγράφονται οι επίσημες θέσεις του ως Υπουργού για την κρίση στην Ευρώπη το 1816.
3. Υπόμνημα περί της παρούσης καταστάσεως των Ελλήνων (1816): Το κείμενο που απέστειλε στους Ευρωπαίους ηγέτες, προσπαθώντας να συνδέσει τη μοίρα της Ελλάδας με τη σταθερότητα της Ευρώπης.

Συμπερασματικά, ο Καποδίστριας δεν έγραψε «για το κλίμα», αλλά έγραψε μέσα στο κλίμα της εποχής. Η οπτική του ήταν εκείνη του διπλωμάτη που έβλεπε μια ήπειρο να παγώνει, να πεινάει και να κλονίζεται κοινωνικά, και προσπαθούσε να προστατεύσει την Ελλάδα από αυτή τη γενικευμένη κατάρρευση.

Η περίπτωση της Ρωσίας το 1816 είναι μία από τις πιο ενδιαφέρουσες εξαιρέσεις στην παγκόσμια ιστορία του κλίματος. Ενώ η Δυτική Ευρώπη, η Βόρεια Αμερική και η Κίνα βίωναν μια πρωτοφανή καταστροφή, η Ρωσική Αυτοκρατορία όχι μόνο δεν «πάγωσε», αλλά μετατράπηκε στον τροφοδότη ολόκληρου του πλανήτη.

Ακολουθεί η τεκμηρίωση των γεγονότων στη Ρωσία εκείνη τη χρονιά:

1. Το «Παράδοξο» του Καιρού: Ζέστη αντί για Ψύχος

Σύμφωνα με αναλύσεις από τη βάση δεδομένων PAGES2k και την εργασία του Gillen D’Arcy Wood (Tambora: The Eruption That Changed the World), η ατμοσφαιρική κυκλοφορία το 1816 δημιούργησε ένα «μπλοκάρισμα».

• Η Αιτία: Το ηφαιστειακό νέφος προκάλεσε μια μετατόπιση των αεροχειμάρρων (jet streams). Ενώ ο παγωμένος αέρας εγκλωβίστηκε πάνω από τη Δυτική Ευρώπη και τις ΗΠΑ, στη Ρωσία (ιδιαίτερα στη νότια και την κεντρική) σημειώθηκε μια ασυνήθιστα θερμή και ξηρή περίοδος.
• Τεκμηρίωση: Οι καταγραφές θερμοκρασίας από την Αγία Πετρούπολη δείχνουν ότι το καλοκαίρι του 1816 ήταν θερμότερο από τον μέσο όρο των προηγούμενων ετών, σε πλήρη αντίθεση με το Λονδίνο ή το Παρίσι.

2. Η Ρωσία ως «Σιτοβολώνας» της Λιμοκτονούσας Ευρώπης

Επειδή η Ρωσία είχε εξαιρετική σοδειά το 1816, έγινε η κύρια πηγή σιτηρών για την Ευρώπη που πέθαινε από την πείνα.

• Η Στρατηγική: Ο Τσάρος Αλέξανδρος Α’, με τη διπλωματική υποστήριξη του Ιωάννη Καποδίστρια, εκμεταλλεύτηκε αυτή την κλιματική συγκυρία. Οι εξαγωγές ρωσικού σιταριού αυξήθηκαν κατακόρυφα.
• Τεκμηρίωση: Στα ρωσικά διπλωματικά έγγραφα της σειράς Vneshnyaya Politika Rossii, καταγράφονται οι εντολές του Καποδίστρια προς τους προξένους στη Μεσόγειο και τη Δυτική Ευρώπη για τη διευκόλυνση του εμπορίου σιτηρών. Το λιμάνι της Οδησσού γνώρισε τότε μια από τις μεγαλύτερες περιόδους ακμής του, καθώς τα καράβια μετέφεραν ρωσικό σιτάρι σε όλο τον κόσμο.

3. Η Γεωπολιτική Άνοδος

Η «Χρονιά χωρίς Καλοκαίρι» έδωσε στη Ρωσία μια τεράστια πολιτική ισχύ. Η Δύση, οικονομικά εξαντλημένη από τους Ναπολεόντειους Πολέμους και τώρα χτυπημένη από τον λιμό, εξαρτιόταν από το ρωσικό σιτάρι.

• Τεκμηρίωση: Ο ιστορικός J. Post στο βιβλίο του “The Last Great Subsistence Crisis in the Western World” εξηγεί ότι η ικανότητα της Ρωσίας να τροφοδοτεί την Ευρώπη το 1816-1817 εδραίωσε τη θέση της ως ηγέτιδας δύναμης στην «Ιερά Συμμαχία».

4. Η Μαρτυρία του Καποδίστρια

Σε υπόμνημα του 1816, ο Καποδίστριας σημειώνει την αντίθεση ανάμεσα στην ευημερία της Ρωσίας και την εξαθλίωση της υπόλοιπης ηπείρου. Αναφέρει ότι η Ρωσία πρέπει να ενεργήσει ως «φιλάνθρωπος δύναμη», χρησιμοποιώντας τους πόρους της για να σταθεροποιήσει τα ευρωπαϊκά κράτη που κινδύνευαν από κοινωνικές εξεγέρσεις λόγω της πείνας.

Αυτή η παγκόσμια καταστροφή λειτούργησε ως η «χρυσή ευκαιρία» για την ρωσική αυτοκρατορία, επιβεβαιώνει και το “too big to die”!

ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ, 4.5.2026.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ – Συνοπτική Τεκμηρίωση Πηγών:

• G. D’Arcy Wood (2014): Αναλυτικά στοιχεία για το πώς η Ρωσία απέφυγε την ψύξη λόγω ατμοσφαιρικών ρευμάτων.
• Luterbacher, J. (2004): Μελέτη “European Seasonal and Annual Temperature Variability” που δείχνει τους χάρτες θερμοκρασίας του 1816, όπου η Ρωσία εμφανίζεται με “θερμές ανωμαλίες”.
• Αρχεία Εξωτερικής Πολιτικής Ρωσικής Αυτοκρατορίας (AVPR): Έγγραφα που πιστοποιούν τον όγκο των εξαγωγών σιτηρών το 1816.

ΧΡΟΝΙΕΣ ΧΩΡΙΣ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ χρονια χρονιες θερος καλοκαιρι κλιμα κλιματικη αλλαγη ελλαδα καποδιστριας νικολοπουλος ΧΡΟΝΙΑ Γιατι μερικες χρονιες αποτυγχανουν να εχουν θερινες θερμοκρασιες (ακομη και) κατα της διαρκεια του θερους τους; Η κυρια αιτια πισω απο αυτα τα ακραια φαινομενα ειναι ο Ηφαιστειακος Χειμωνας. Συνδραμουν οι παρακατω δυο παραγοντες: Οταν συμβαινει μια εκρηξη τεραστιων διαστασεων (κλιμακας VEI 6 η 7), το ηφαιστειο δεν εκτοξευει μονο σταχτη, αλλα και τεραστιες ποσοτητες διοξειδιου του θειου (SO₂). Το θειο φτανει στη στρατοσφαιρα και μετατρεπεται σε αερολυματα θειικου οξεος. Αυτα τα μικροσκοπικα σωματιδια λειτουργουν ως καθρεφτες, αντανακλωντας το ηλιακο φως πισω στο διαστημα πριν αυτο αγγιξει την γη. Η Ηλιακη Υποτονικοτητα: Προκειται για τη μειωμενη δραστηριοτητα του ιδιου του Ηλιου (οπως το Ελαχιστο Maunder), οπου οι ηλιακες κηλιδες εξαφανιζονται και η εκπεμπομενη ενεργεια μειωνεται ελαφρως, αλλα αισθητα, οπως συνεβη κατα τη διαρκεια της Βασιλειας (75 ετη!) του Λουδοβικος ΙΔ 14ος Γαλλια Οταν ανατρεχουμε στην ιστορια, συνηθως εστιαζουμε σε πολεμους και επαναστασεις, ομως οι πιο καθοριστικες στιγμες της ανθρωποτητας γραφτηκαν συχνα απο τον ουρανο. Οι «χρονιες χωρις καλοκαιρι», που δεν ηταν μονο μια, δεν ηταν απλως κακοκαιριες, αλλα πλανητικα σοκ που αναγκασαν ολοκληρους πολιτισμους να γονατισουν. Τα περισσοτερα πλανητικα σοκ, αν οχι ολα, οχι μονο επηρεασαν τις χρονιες που κατηργησαν το θερος, αλλα και τις επομενες χρονιες, ως ασταθειες η μονιμοποιωντας τις χαμηλες θερμοκρασιες και κακοκαιρια. Συχνα, ισως, ομαδοποιουνται σε μεγαλες παγετωδεις περιοδους οπως η LALIA και η LIA. Αυτες οι χρονιες μας διδασκουν οτι ο πολιτισμος μας στηριζεται σε μια λεπτη ισορροπια. Μια πτωση της μεσης θερμοκρασιας κατα μολις 1 η 2 βαθμους Κελσιου δεν σημαινει απλως “περισσοτερο κρυο”, αλλα την πληρη αποτυχια της φωτοσυνθεσης και, κατ’ επεκταση, πτωση της φυτικη παραγωγης, οποτε τιθεται εν κινδυνω η επιβιωση μας. Η LALIA (Late Antique Little Ice Age / Μικρη Παγετωδης Εποχη της Υστερης Αρχαιοτητας) ξεκινησε το 6ος 7ος αιωνας 536 μ.Χ. και ηταν ενα βιαιο, αποτομο σοκ. Εληξε, δε, το 660 μ.Χ.! Προκληθηκε απο μια σειρα αλλεπαλληλων εκρηξεων που δημιουργησαν ενα συνεχες πεπλο σκονης για πανω απο εναν αιωνα. Ηταν μια εποχη που ο ηλιος «αρνηθηκε» να ανατειλει με τη συνηθισμενη του λαμψη, προκαλωντας μια αποτομη πτωση της θερμοκρασιας που δεν ειχε προηγουμενο στην καταγεγραμμενη ιστορια. Η LALIA (Late Antique Little Ice Age / Μικρη Παγετωδης της Υστερης Αρχαιοτητας) διηρκεσε συνολικα περιπου 125 χρονια. Ωστοσο, η ενταση του φαινομενου δεν ηταν ομοιομορφη. Χωριζεται σε δυο φασεις, με βαση τα επιστημονικα δεδομενα (πυρηνες παγου και δακτυλιους δεντρων): Η Φαση του Απολυτου Σοκ (536 – 550 μΧ) Αυτη ηταν η πιο αγρια περιοδος, που χαρακτηριζεται ως «ηφαιστειακος χειμωνας». 536 μ.Χ.: Η πρωτη γιγαντιαια εκρηξη (πιθανως στην Ισλανδια). 540 μ.Χ.: Μια δευτερη, εξισου ισχυρη εκρηξη στις τροπικες περιοχες. 547 μ.Χ.: Μια τριτη εκρηξη που «σφραγισε» την ψυξη. Σε αυτα τα πρωτα 15 χρονια, η μεση θερμοκρασια στο βορειο ημισφαιριο επεσε εως και 2°C, η μεγαλυτερη πτωση των τελευταιων 2.000 ετων. Η Φαση της Κλιματικης Ασταθειας (550 – 660 μ.Χ.) Μετα το αρχικο σοκ, ο πλανητης δεν επεστρεψε στις προηγουμενες θερμοκρασιες, αλλα παρεμεινε σε μια παρατεταμενη ψυχρη περιοδο. Οι ωκεανοι ειχαν πλεον κρυωσει και οι παγοι ειχαν επεκταθει, δημιουργωντας εναν μηχανισμο αναδρασης (feedback loop) που διατηρησε το κρυο για εναν αιωνα ακομα. Η διαρκεια της LALIA τεκμηριωνεται απο τις εξης κορυφαιες εργασιες: Büntgen et al. (2016): “Cooling and societal change during the Late Antique Little Ice Age from 536 to 660 AD”, δημοσιευμενη στο περιοδικο Nature Geoscience Αυτη ειναι η μελετη-οροσημο που «βαφτισε» επισημα τη LALIA. Οι ερευνητες ανελυσαν πανω απο 150.000 μετρησεις απο δακτυλιους δεντρων στις Αλπεις και τα βουνα Αλται, αποδεικνυοντας οτι η ψυχρη περιοδος διηρκεσε ακριβως μεχρι τα μεσα του 7ου αιωνα. Sigl et al. (2015): “Timing and climate forcing of volcanic eruptions for the past 2,500 years”, στο περιοδικο Nature Η εργασια αυτη χρησιμοποιησε νεες μεθοδους αναλυσης σε πυρηνες παγου απο τη Γροιλανδια και την Ανταρκτικη, επιβεβαιωνοντας οτι η περιοδος 536–660 ηταν η πιο εντονη ηφαιστειακα περιοδος της ιστοριας μας, κατι που δικαιολογει τη μεγαλη διαρκεια της ψυξης. Γιατι σταματησε η LALIA το 660 μ.Χ. Προς το 660 μ.Χ., η ηφαιστειακη δραστηριοτητα μειωθηκε και η ηλιακη δραστηριοτητα αρχισε να αυξανεται ξανα, οδηγωντας σταδιακα στη λεγομενη «Μεσαιωνικη Θερμη Περιοδο» (περιπου 950–1250 μ.Χ.), πριν ο πλανητης εισελθει αργοτερα στη δευτερη Μικρη Παγετωδη Περιοδο (LIA), οταν ακομη και η Αγγλια εβγαζε εξαιρετικο κρασι σαν της Γαλλιας! Η LALIA θεωρειται σημερα απο τους ιστορικους ως ενας απο τους βασικους λογους που η Αραβικη Χερσονησος εγινε πιο ευφορη (λογω μετατοπισης των βροχοπτωσεων), γεγονος που διευκολυνε την ανοδο του Ισλαμ, ενω ταυτοχρονα αποδυναμωσε θανασιμα τη Βυζαντινη και την Περσικη Αυτοκρατορια. Αντιθετα, η LIA (Little Ice Age / Μικρη Παγετωδης Περιοδος), που διηρκεσε περιπου απο το 1300 εως το 1850, η και μερικες δεκαετιες αργοτερα, ηταν μια πολυ πιο συνθετη και μακροσυρτη περιοδος. Εδω οι αιτιες ηταν συνδυαστικες. Εκτος απο τις ηφαιστειακες εκρηξεις, ειχαμε και τα «ηλιακα ελαχιστα» – περιοδους οπου η δραστηριοτητα του ηλιου μειωνοταν αισθητα. Παραλληλα, αλλαγες στα ωκεανια ρευματα του Ατλαντικου εμποδιζαν τη μεταφορα ζεστης προς την Ευρωπη. Μεσα σε αυτη τη μακρα παγωμενη εποχη, ξεπηδησαν οι πιο διασημες «χρονιες χωρις καλοκαιρι», οπως το 1258, το 1453 και το εμβληματικο 1816. Η Μικρη Παγετωδης Περιοδος (Little Ice Age – LIA) δεν ηταν μια εποχη συνεχους και ομοιομορφου ψυχους, αλλα μια μακρα περιοδος (περιπου 1300-1850) που χαρακτηριστηκε απο διακυμανσεις, με φασεις ακραιου παγετου και ενδιαμεσα διαστηματα σχετικης υφεσης παγετος παγετωνας Οι επιστημονες χωριζουν τη LIA σε τρια κυρια σταδια, καθενα απο τα οποια συνδεεται αμεσα με τη μειωση της ηλιακης δραστηριοτητας και τις ηφαιστειακες εκρηξεις. Η Πρωιμη Φαση: Η Μεταβαση (1300 – 1450) Η περιοδος αυτη σηματοδοτει το τελος της Μεσαιωνικης Θερμης Περιοδου. Το κλιμα αρχισε να γινεται ασταθες, υγρο και απροβλεπτο. Το Ελαχιστο Wolf (1280–1350): Η ηλιακη δραστηριοτητα πεφτει, προκαλωντας τους πρωτους σκληρους χειμωνες. Ο Μεγαλος Λιμος (1315–1317): Καταστροφικες βροχοπτωσεις στην Ευρωπη οδηγησαν σε καθολικη αποτυχια των σοδειων. Ηταν το πρωτο “σημα” οτι ο κοσμος αλλαζε. Η Μαυρη Πανωλη: Ο συνδυασμος της πεινας απο το πρωιμο ψυχος και της κακης υγιεινης εκανε τον πληθυσμο ευαλωτο στην πανδημια του 1347. Η Κυρια Φαση: Το “Βαθυ Ψυχος” (1450 – 1750) Αυτη ειναι η καρδια της LIA, οπου σημειωθηκαν οι χαμηλοτερες θερμοκρασιες και η μεγαλυτερη επεκταση των παγετωνων. Το Ελαχιστο Spörer (1460–1550): Μια παρατεταμενη περιοδος χαμηλης ηλιακης ενεργειας. Συνδεεται με την καταστροφη των αμπελωνων στη βορεια Ευρωπη και την εγκαταλειψη των αποικιων των Βικινγκς στη Γροιλανδια, καθως οι παγοι απεκλεισαν τις θαλασσες. Το Ελαχιστο Maunder (1645–1715): Η πιο κρυα κορυφωση της ιστοριας. Οι ηλιακες κηλιδες σχεδον εξαφανιστηκαν. 1709 (The Great Chill): Ο χειμωνας-θρυλος οπου παγωσαν οι ακτες της Μεσογειου. Frost Fairs: Ο Ταμεσης παγωνε τοσο συχνα που στηνονταν πανω του ολοκληρες πολεις απο σκηνες και αγορες Η Τελικη Φαση: Η Εξοδος και το Τελευταιο Σοκ (1750 – 1850) Το κλιμα αρχισε σταδιακα να θερμαινεται, αλλα η περιοδος αυτη σημαδευτηκε απο βιαια «πισωγυρισματα» λογω ηφαιστειων. Το Ελαχιστο Dalton (1790–1830): Μια τελευταια βουτια της ηλιακης δραστηριοτητας. Η Εκρηξη του Ταμπορα (1815): Προκαλεσε την «Χρονια χωρις Καλοκαιρι» (1816), το τελευταιο μεγαλο κλιματικο σοκ πριν την εναρξη της συγχρονης θερμανσης. Η Υποχωρηση των Παγετωνων: Μετα το 1850, οι παγετωνες των Αλπεων αρχισαν να υποχωρουν οριστικα, σηματοδοτωντας το τελος της LIA και την εισοδο στη Βιομηχανικη Εποχη. Τεκμηριωση Σταδιων Η διαιρεση αυτη βασιζεται σε συνδυασμο δεδομενων: Ισοτοπικη αναλυση Bηρυλιου-10 (10Be) και Ανθρακα-14 (14C): Χρησιμοποιουνται για την ανασυνθεση των ηλιακων ελαχιστων (Wolf, Spörer, Maunder, Dalton). Matthews, J. A., & Briffa, K. R. (2005): “The ‘Little Ice Age’: Re-evaluation of an evolving concept”. Μια θεμελιωδης εργασια που αναλυει τη χρονικη δομη της LIA. NASA Earth Observatory: Τα αρχεια της NASA τεκμηριωνουν τη συνδεση των ηλιακων ελαχιστων με την επεκταση των παγων κατα τη διαρκεια αυτων των τριων σταδιων. Ολα προκυπτουν απο τον συνδυασμο δυο πολυ συγκεκριμενων επιστημονικων πεδιων: της Παλαιοκλιματολογιας και της Ιστορικης Κλιματολογιας. Ακολουθουν οι πηγες και οι μεθοδοι απο τις οποιες αντλουνται αυτα τα στοιχεια: Πυρηνες Παγου (Ice Cores) Ειναι η «μνημη» του πλανητη. Οι επιστημονες κανουν γεωτρησεις στους παγους της Γροιλανδιας και της Ανταρκτικης. Στα στρωματα παγου που αντιστοιχουν στο 536 μ.Χ., στο 1257 μ.Χ. και στο 1815 μ.Χ., εχουν βρεθει τεραστιες συγκεντρωσεις θειικων αλατων. Αυτο αποδεικνυει την υπαρξη των ηφαιστειακων εκρηξεων και την ενταση τους, εξηγωντας την αιτια της ψυξης. Δενδροχρονολογηση (Tree Rings) Τα δεντρα λειτουργουν ως φυσικοι καταγραφεις θερμοκρασιας. Σε περιοδους ακραιου ψυχους, οι δακτυλιοι των δεντρων ειναι εξαιρετικα στενοι (γιατι το δεντρο δεν αναπτυχθηκε). Για το 1816, ερευνες σε παλαια πευκα στις Αλπεις, στα Βαλκανια και στη Σκανδιναβια δειχνουν μια αποτομη διακοπη της αναπτυξης, επιβεβαιωνοντας οτι το καλοκαιρι εκεινο ηταν το ψυχροτερο των τελευταιων αιωνων. Κλιματικες Αναπαραστασεις (Climate Reconstructions) Υπαρχουν βασεις δεδομενων, οπως αυτες της NOAA (National Oceanic and Atmospheric Administration) και το προγραμμα PAGES2k, που χρησιμοποιουν μαθηματικα μοντελα για να ανασυνθεσουν τους χαρτες θερμοκρασιας του παρελθοντος. Αυτα τα μοντελα δειχνουν οτι τον Μαιο του 1816, η περιοχη της Ελλαδας βρισκοταν σε μια ζωνη χαμηλοτερων θερμοκρασιων (2-3°C κατω απο το κανονικο), αν και το επικεντρο της ψυξης ηταν πιο βορεια. Ιστορικες Αρχειακες Πηγες (Για την Ελλαδα) Αν και δεν ειχαμε μετεωρολογικους σταθμους το 1816, οι πληροφοριες προκυπτουν απο: Προξενικα Αρχεια: Οι αναφορες των Γαλλων και Αγγλων προξενων στην Οθωμανικη Αυτοκρατορια (π.χ. στην Πατρα η στα Ιωαννινα) που κατεγραφαν τις τιμες των σιτηρων και την κατασταση των σοδειων. Οι αναφορες για «κακες σοδειες λογω συνεχων βροχων» το 1816 ειναι καταγεγραμμενες. Ενθυμησεις: Σημειωσεις σε εκκλησιαστικα βιβλια (τα λεγομενα «βραχεα χρονικα») οπου οι μοναχοι σημειωναν ακραια καιρικα φαινομενα, οπως χιονια σε χαμηλα υψομετρα η παρατεταμενους χειμωνες που οδηγουσαν σε πεινα. Εξειδικευμενη Βιβλιογραφια Τα στοιχεια βασιζονται σε μελετες οπως: The Year Without a Summer” των C.R. Harington και Anthony J. Brazel. tambora: The Eruption That Changed the World” του Gillen D’Arcy Wood (που αναλυει την παγκοσμια επιδραση του 1816). Ερευνες Ελληνων επιστημονων (π.χ. απο το Εθνικο Αστεροσκοπειο Αθηνων) που εχουν μελετησει την κλιματικη ιστορια της Ανατολικης Μεσογειου μεσω ιστορικων εγγραφων. Επιδημιες! Και σα να μη φτανουν ολα αυτα, υπαρχει και συνδεση μεταξυ των «χρονιων χωρις καλοκαιρι» και των μεγαλων επιδημιων. Δεν ειναι τυχαια, αλλα αποτελει μια αλυσιδωτη αντιδραση που οι επιστημονες ονομαζουν «συνδρομο της κλιματικης καταρρευσης». Οταν η θερμοκρασια πεφτει αποτομα λογω ηφαιστειακων εκρηξεων, ενεργοποιειται ενας μηχανισμος που καθιστα τις ανθρωπινες κοινωνιες ευαλωτες σε παθογονα, αφου ο πληθυσμος υποφερει απο πεινα και ελαττωση της ασπιδας του ανοσοποιητικου συστηματος, οπως π.χ. πτωση της Βιταμινης D, λογω του περιορισμου της ηλιακης εκθεσης! Η διαδικασια ακολουθει συνηθως τα εξης σταδια: Κλιματικο Σοκ: Η ηφαιστειακη σταχτη εμποδιζει τον ηλιο, προκαλωντας παγετους και ασταματητες βροχες. Αγροτικη Καταρρευση: Τα σιτηρα δεν ωριμαζουν (σιτοδεια). Η ελλειψη τροφης οδηγει σε γενικευμενο λιμο. Ανοσοποιητικη Καταστολη: Ο ανθρωπινος οργανισμος, στερημενος απο θερμιδες και βιταμινη D (λογω ελλειψης ηλιοφανειας), χανει την αμυντικη του ικανοτητα. Μετακινησεις Πληθυσμων: Οι πεινασμενοι ανθρωποι εγκαταλειπουν την υπαιθρο και συρρεουν στις πολεις για βοηθεια, δημιουργωντας συνθηκες συγχρωτισμου που ειναι ιδανικες για τη μεταδοση ασθενειων. ΤΑ ΗΛΙΑΚΑ ΕΛΑΧΙΣΤΑ Ας ξεκαθαρισουμε και ποια ηλιακα ελαχιστα σημειωθηκαν τα τελευταια 1500 ετη και γιατι επαιξαν σημαντικο ρολο στην ψυξη του κλιματος: Τα Ελαχιστα της Μικρης Παγετωδους Περιοδου (LIA) Η LIA 14ος 19ος 1300–1850 σημαδευτηκε απο τρια κυρια ηλιακα ελαχιστα που προκαλεσαν τα χειροτερα κυματα ψυχους: Το Ελαχιστο Spörer 15ος 1460 16ος 1550 μ.Χ.) Αυτο το ελαχιστο συνεπεσε με την περιοδο μετα την εκρηξη του ηφαιστειου Κουβαε (1453). Επιπτωση: Ηταν η εποχη που οι παγετωνες στις Αλπεις αρχισαν να επεκτεινονται δραματικα, καταπινοντας ολοκληρα χωρια. Η χαμηλη ηλιακη δραστηριοτητα εμποδιζε το λιωσιμο των παγων το καλοκαιρι, οδηγωντας σε μια μονιμη κατασταση ψυχους στην κεντρικη Ευρωπη Το Ελαχιστο Maunder (1645–1715 μ.Χ.) – Η “Καρδια” του Ψυχους Αυτο ειναι το πιο διασημο ηλιακο ελαχιστο στην ιστορια και συνδεεται αμεσα με το Great Chill του 1709. Το Φαινομενο: Για 70 χρονια, οι αστρονομοι της εποχης (οπως ο Cassini) κατεγραψαν ελαχιστες εως μηδενικες ηλιακες κηλιδες. Ο ηλιος ηταν «καθαρος» και θαμπος. Επιπτωση: Κατα τη διαρκεια αυτου του ελαχιστου, η Ευρωπη βιωσε τους πιο σκληρους χειμωνες της. Ο Ταμεσης παγωνε τοσο συχνα που διοργανωνονταν πανω του τα περιφημα «Frost Fairs» (Πανηγυρια του Παγου). Η ελλειψη ηλιακης ενεργειας αλλαξε την κυκλοφορια των ανεμων στον Ατλαντικο, «τραβωντας» το πολικο ψυχος μονιμα προς τα νοτια.  Το Ελαχιστο Dalton 18ος 19ος 1790–1830 μ.Χ. Αυτο το ελαχιστο προετοιμασε το εδαφος για την καταστροφη του 1816. Η Συνεργεια με το ηφαιστειο Ταμπορα: Οταν εξερραγη το ηφαιστειο Ταμπορα το 1815, ο πλανητης βρισκοταν ηδη σε μια ψυχρη φαση λογω του Ελαχιστου Dalton. Ηλιος ειχε πολυ χαμηλη δραστηριοτητα (κυκλοι 5 και 6). Αυτο σημαινει οτι το 1816 δεν ηταν ενα τυχαιο «ατυχημα», αλλα το τελειωτικο χτυπημα σε εναν πλανητη που ηδη δεχοταν λιγοτερη ηλιακη ζεστη για πανω απο δυο δεκαετιες. Γιατι τα Ηλιακα Ελαχιστα χειροτερευουν την κατασταση; Οταν η ηλιακη δραστηριοτητα μειωνεται, συμβαινουν δυο κρισιμα πραγματα: Αποδυναμωση των Αεροχειμαρρων (Jet Streams): Οι ανεμοι που μεταφερουν τη ζεστη γινονται πιο «κυματιστοι», επιτρεποντας στον παγωμενο αερα της Αρκτικης να κατεβει πολυ πιο νοτια (π.χ. μεχρι τη Μεσογειο). Θερμοκρασια Ωκεανων: Η παρατεταμενη ελλειψη ηλιακης ακτινοβολιας ψυχει την επιφανεια των ωκεανων, οι οποιοι στη συνεχεια χρειαζονται δεκαετιες για να ξαναζεσταθουν, διατηρωντας το κλιμα ψυχρο ακομα και αν σταματησουν οι ηφαιστειακες εκρηξεις. Συνοπτικη Eddy, J. A. (1976): “The Maunder Minimum”. Η κλασικη εργασια στο περιοδικο Science που απεδειξε τη συνδεση μεταξυ ηλιακων κηλιδων και της Μικρης Παγετωδους Περιοδου. Usoskin, I. G. (2013): “A History of Solar Activity over Millennia”. Μια αναλυτικη ανασκοπηση που χρησιμοποιει ραδιενεργα ισοτοπα για να τεκμηριωσει τα ηλιακα ελαχιστα απο την αρχαιοτητα μεχρι σημερα. Ακολουθει ενας απολογισμος των χρονιων χωρις καλοκαιρι 536 π.Χ. (LALIA): Το 536 μ.Χ. ειναι η χρονια που ο κοσμος σκοτεινιασε κυριολεκτικα. Χιονι επεσε στην Κινα κατακαλοκαιρο, ενω στην Ευρωπη και τη Μεση Ανατολη μια «ξηρη ομιχλη» καλυψε τα παντα. Αυτη η ελλειψη ηλιακου φωτος δεν κατεστρεψε μονο τα σιτηρα, αλλα αποδυναμωσε και το ανοσοποιητικο συστημα των ανθρωπων, στρωνοντας το χαλι για την τρομερη Πανωλη του Ιουστινιανου που σαρωσε το Βυζαντιο. Το 541 μ.Χ. εμφανιζεται η πρωτη μεγαλη επιδημια βουβωνικης πανωλης. Εδω εχουμε μια τραγικη συμπτωση. Την ωρα που τα ηφαιστεια καλυπταν τον ουρανο με σταχτη, η ηλιακη δραστηριοτητα βρισκοταν σε χαμηλα επιπεδα. Ο Προκοπιος, ο επισημος ιστορικος του Ιουστινιανου, κατεγραψε με απογνωση: «Ο ηλιος εξεπεμπε το φως του χωρις λαμψη, οπως η σεληνη, καθ’ ολη τη διαρκεια του ετους. Οι ανθρωποι δεν γλιτωσαν ουτε απο τον πολεμο, ουτε απο τη λοιμικη, ουτε απο καμια αλλη συμφορα που φερνει ο θανατος.» Ο Κασσιοδωρος, στην Ιταλια, εγραψε για την ιδια περιοδο: «Οι εποχες μοιαζουν να εχουν μπερδευτει. Δεν εχουμε σκιες το μεσημερι και ο ηλιος εχει ενα χρωμα γαλαζωπο. Η σοδεια μας παγωσε πριν καν ωριμασει 13ος 1257-1258 μ.Χ (LIA): Αιωνες αργοτερα, το 1258, η ανθρωποτητα βιωσε το χτυπημα του ηφαιστειου Σαμαλας, Ινδονησια. Ηταν η ισχυροτερη εκρηξη της τελευταιας χιλιετιας. Η θερμοκρασια επεσε αποτομα, οι βροχες δεν σταματουσαν και η πεινα θεριζε τη δυστυχη Ευρωπη. Στα Χρονικα του Bury St Edmunds στην Αγγλια διαβαζουμε: «Τετοιος λιμος δεν ειχε ξαναγινει. Οι φτωχοι πεθαιναν στους δρομους. Σε πολλα μερη, οι ανθρωποι εκλεβαν το ψωμι απο τους φουρνους και οι νεκροι θαβονταν σε ομαδικους ταφους γιατι δεν υπηρχε κανεις να τους θρηνησει.» Το χρονικο “Chronicle of Melrose” αναφερει για το 1258: «Πολλοι χιλιαδες φτωχοι πεθαναν στο Λονδινο… η πεινα ηταν τοσο μεγαλη που οι ανθρωποι προσπαθουσαν να τραφουν με φλοιους δεντρων και αγριοχορτα, καθως η βροχη και το κρυο δεν αφησαν τον σπορο να φυτρωσει.» Το παγωμα της Γροιλανδιας κατεστρεψε τις εκει αποικιες των Βικιγκς, που μερικους αιωνες πριν, ειχε ευνοησει η θερμη περιοδος του Μεσαιωνα. 1453 (LIA): Το ιδιο σκηνικο επαναληφθηκε το 1453, οταν η εκρηξη του Κουβαε στον Ειρηνικο επηρεασε ακομα και τις συνθηκες της Αλωσης της Κωνσταντινουπολης, με παραδοξα οπτικα φαινομενα και ασυνηθιστο ψυχος, τσακιζοντας το ηθικο των πολιορκημενων! Ο Μπαρμπαρο, που βρισκοταν στην Κωνσταντινουπολη, περιγραφει παραδοξα φαινομενα: «Μια ομιχλη τοσο πυκνη καλυψε την πολη, που δεν ειχαμε ξαναδει τον Μαιο. Το φεγγαρι ανατελλει με ενα χρωμα σαν αιμα, προκαλωντας τρομο σε ολους μας οτι το τελος πλησιαζει.» Κατα της περιοδο αυτη, ευνοειται η πειρατεια σε νοτιοτερες περιοχες του Ατλαντικου, π.χ. στην Καραιβικη! 1816 (LIA): Η πιο προσφατη και καλα τεκμηριωμενη περιπτωση ειναι το 1816. Μετα την εκρηξη του Ταμπορα στην Ινδονησια, οταν 150 κυβικα χιλιομετρα πετρωματος εκτοξευτηκαν στην ατμοσφαιρα. Η θερμοκρασια του πλανητη επεσε κατα 0.4−0.7°C, αλλα σε τοπικο επιπεδο οι διακυμανσεις ηταν χαοτικες. Η Βορεια Αμερικη και η Ευρωπη εζησαν εναν εφιαλτη. Τον Ιουνιο και τον Ιουλιο, οι λιμνες παρεμεναν παγωμενες και οι αγροτες εβλεπαν τα σπαρτα τους να πεθαινουν κατω απο το χιονι. Ηταν η χρονια που οι ανθρωποι αναγκαστηκαν να φανε τα αλογα τους για να επιζησουν, καθως η τιμη της βρωμης και του σιταριου εκτοξευτηκε στα υψη. Ο Adoniram Fuertes, ενας αγροτης απο το Βερμοντ, εγραψε στο ημερολογιο του: «Ο καιρος ειναι τρελος. Στις 8 Ιουνιου το χιονι επνιξε τα προβατα που ειχαν μολις κουρευτει. Η φωτια στο τζακι δεν σταματα ποτε, λες και ζουμε στην καρδια του Γεναρη. Δεν θα εχουμε ψωμι φετος.» Η εκρηξη του ηφαιστειου Ταμπορα (Mount Tambora) στην Ινδονησια, η οποια ηταν η ισχυροτερη καταγεγραμμενη εκρηξη στην ανθρωπινη ιστορια, δεν ηταν ενα στιγμιαιο γεγονος, αλλα μια κλιμακωτη καταστροφη που κορυφωθηκε τον Απριλιο του 1815. Οι συγκεκριμενες ημερομηνιες-κλειδια ειναι οι εξης: 5 Απριλιου 1815: Σημειωθηκε η πρωτη μεγαλη εκρηξη. Ο ηχος ηταν τοσο δυνατος που οι βρετανικες αρχες στην Τζακαρτα νομιζαν οτι επροκειτο για κανονιοβολισμους απο πλοια σε κινδυνο. 10 Απριλιου 1815 (Η κυρια εκρηξη): Αυτη ειναι η ημερομηνια της μεγαλης κορυφωσης. Η εκρηξη διηρκεσε ολη την ημερα και τη νυχτα. Τρεις στηλες φλογας ενωθηκαν σε μια, και ολοκληρο το βουνο μετατραπηκε σε μια μαζα «υγρου πυρος» (πυροκλαστικες ροες). 11-12 Απριλιου 1815 απριλιος Η δραστηριοτητα αρχισε να υποχωρει, αλλα η τεφρα ειχε ηδη καλυψει τον ουρανο σε ακτινα εκατονταδων χιλιομετρων, προκαλωντας απολυτο σκοταδι για δυο ημερες σε περιοχες οπως η Ιαβα. Τα στοιχεια αυτα προκυπτουν απο τις λεπτομερεις καταγραφες του Sir Stamford Raffles, ο οποιος ηταν ο Βρετανος κυβερνητης της Ιαβας εκεινη την περιοδο. Στο εργο του “The History of Java” (1817), περιγραφει λεπτο προς λεπτο τα φαινομενα, τη βροχη σταχτης και τις δονησεις που ενιωθαν σε αποσταση ανω των 1.000 χιλιομετρων απο το ηφαιστειο. Η εκρηξη αυτη εξαφανισε > ενα χιλιομετρο βουνου: μειωσε το υψος του απο τα 4.300 μετρα στα 2.850 μετρα, δημιουργωντας μια τεραστια καλντερα διαμετρου 6 χιλιομετρων, και ηταν η αμεση αιτια για τη «Χρονια χωρις Καλοκαιρι» που ακολουθησε το 1816, και η οποια εδωσε το μουντο χρωμα στον καιρο, αλλα και στην ψυχη των λογοτεχνων ωστε να συγγραψουν εργα οπως το «Φρανκενσταιν» της Σελλεϋ. Η εκρηξη του Ταμπορα το 1815 δεν εφερε μονο χιονι τον Ιουλιο του 1816, αλλα θεωρειται η γενετειρα της πρωτης παγκοσμιας πανδημιας χολερας. Ο Μηχανισμος: Η διαταραξη των μουσωνων στην Ασια λογω της ηφαιστειακης σταχτης προκαλεσε ακραιες πλημμυρες και περιοδους ξηρασιας στην Ινδια. Αυτο οδηγησε σε μια μεταλλαξη του βακτηριου της χολερας στον κολπο της Βεγγαλης. Η Εξαπλωση: Οι υποσιτισμενοι πληθυσμοι, των οποιων η αμυνα ειχε καταρρευσει απο την ελλειψη τροφιμων το 1816-1817, δεν μπορεσαν να αναχαιτισουν τη νοσο, η οποια εξαπλωθηκε μεχρι την Ευρωπη και την Αμερικη. Τεκμηριωση: Ο Gillen D’Arcy Wood στο “Tambora” αναλυει πως η κλιματικη αποσταθεροποιηση «εσπρωξε» τη χολερα εξω απο τα τοπικα της ορια. Τυφος και η «Χρονια χωρις Καλοκαιρι» στην Ευρωπη Το 1816-1817, η Ευρωπη (κυριως η Ιρλανδια και η Βαλκανικη) χτυπηθηκε απο μια τρομερη επιδημια τυφου. Η Αιτια: Ο τυφος μεταδιδεται απο τις ψειρες του σωματος. Λογω του ακραιου ψυχους του 1816, οι ανθρωποι δεν αλλαζαν ρουχα, δεν πλενονταν και ζουσαν στοιβαγμενοι σε κλειστους χωρους για να ζεσταθουν. Το αποτελεσμα: Η πεινα απο την καταστροφη της πατατας και των σιτηρων εκανε τον τυφο εξαιρετικα θανατηφορο. Οι ιστορικοι καταγραφουν εκατονταδες χιλιαδες θανατους στην Ιρλανδια και την Ιταλια που οφειλονταν στον συνδυασμο «πεινα-κρυο-τυφος». Συνοψη των Αιτιωδων Σχεσεων Πανωλη: Σχετιζεται με τη μεταναστευση τρωκτικων λογω κλιματικης αλλαγης. Χολερα: Σχετιζεται με τη διαταραξη των υδατινων πορων και των μουσωνων. Τυφος: Σχετιζεται με την ελλειψη υγιεινης και τον συνωστισμο λογω του ψυχους. Σε ολες τις περιπτωσεις, η «χρονια χωρις καλοκαιρι» λειτουργει ως ο «πολλαπλασιαστης ισχυος» (force multiplier) της αρρωστιας. Η φυση δεν στελνει μονο το κρυο, αλλα διαλυει τις κοινωνικες και βιολογικες αμυνες που κρατουν τις επιδημιες υπο ελεγχο. THE GREAT CHILL Και η περιπτωση της χρονιας που ο χειμωνας της δεν τελειωνε! Το “Great Chill” (η ο Μεγαλος Παγετος) του 1709 αποτελει την πιο ακραια και θανατηφορα στιγμη μεσα στη Μικρη Παγετωδη Περιοδο (LIA). Αν το 1816 ηταν η «χρονια χωρις καλοκαιρι», το 1709 ηταν η χρονια που «ο χειμωνας δεν τελειωνε ποτε». Εδω η επιστημη και η ιστορια συναντωνται για να περιγραψουν εναν χειμωνα τοσο παραλογο, που οι ανθρωποι πιστεψαν οτι ο πλανητης πεθαινε. Οι Αιτιες: Σε αντιθεση με το 1816, το Great Chill δεν οφειλοταν σε μια μοναδικη ηφαιστειακη εκρηξη, αλλα σε εναν συνδυασμο παραγοντων: Το Ελαχιστο Maunder: Ο ηλιος βρισκοταν σε μια φαση ακραιας υποτονικοτητας (σχεδον μηδενικες ηλιακες κηλιδες), μειωνοντας την ενεργεια που εφτανε στη Γη. Ατμοσφαιρικη Εμπλοκη (Blocking): Ενα ισχυρο συστημα υψηλων πιεσεων πανω απο τη Ρωσια και τη Σκανδιναβια «κλειδωσε» την Ευρωπη, στελνοντας πολικες αεριες μαζες απο την Αρκτικη απευθειας στην καρδια της ηπειρου. Προηγουμενη Ηφαιστειακη Δραστηριοτητα: Οι εκρηξεις των ηφαιστειων Βεζουβιου και Σαντορινης (!) το 1707 ειχαν ηδη επιβαρυνει τη στρατοσφαιρα με σωματιδια. Το Χρονικο της Καταστροφης (1708-1709) Ο χειμωνας χτυπησε τη νυχτα των Θεοφανιων (5 προς 6 Ιανουαριου 1709). Μεσα σε λιγες ωρες, η θερμοκρασια επεσε σε επιπεδα που δεν ειχαν καταγραφει ποτε ξανα. Η Ευρωπη Παγωνει: Η Βαλτικη Θαλασσα παγωσε τοσο στερεα που μπορουσες να την διασχισεις με αλογα. Ο Ταμεσης στο Λονδινο και ο Σηκουανας στο Παρισι εγιναν δρομοι απο παγο. Ακομα και οι ακτες της Αδριατικης και τα λιμανια της Γενοβας και της Μασσαλιας παγωσαν, κατι αδιανοητο για τη Μεσογειο. Η Καταστροφη της Φυσης: Οι ελιες στην Προβηγκια και την Ιταλια ξεραθηκαν μεχρι τη ριζα. Τα δεντρα εσκαγαν απο τον παγετο με ηχο που εμοιαζε με πυροβολισμο (καθως ο χυμος τους παγωνε και διαστελλοταν). Τα πουλια επεφταν νεκρα απο τον ουρανο στη μεση της πτησης. Η μαρτυρια απο το Παρισι: Ο Saint-Simon, στα απομνημονευματα του απο την αυλη του Λουδοβικου ΙΔ’, περιγραφει: «Το κρυο ηταν τοσο τρομερο που το κρασι παγωνε μεσα στα ποτηρια μας, ακομα και στις αιθουσες των Βερσαλλιων που ειχαν τζακια. Οι ανθρωποι πεθαιναν στα κρεβατια τους παρολο που φορουσαν ολα τους τα ρουχα και καλυπτονταν με δερματα ζωων.» Η μαρτυρια απο την Αγγλια: Ο κληρικος και επιστημονας William Derham, ο οποιος εκανε τις πρωτες συστηματικες μετρησεις με θερμομετρο, εγραψε: «Πιστευω οτι το κρυο αυτο ηταν το πιο ακραιο που ενιωσε ποτε ανθρωπος στην Ευρωπη. Στις 10 Ιανουαριου, το θερμομετρο μου επεσε σε επιπεδα που δεν πιστευα οτι ηταν δυνατα για το κλιμα μας.»  Γεωπολιτικη Αλλαγη (Πολταβα): Το Great Chill εκρινε τη μοιρα της Ευρωπης. Ο Σουηδος βασιλιας Καρολος ΙΒ’ βρισκοταν σε πολεμο με τη Ρωσια. Ο τρομερος χειμωνας εξολοθρευσε τον στρατο του (πανω απο 2.000 στρατιωτες παγωσαν μεχρι θανατου σε μια νυχτα), οδηγωντας στην ηττα του στην Μαχη της Πολταβα (1709). Αυτο σηματοδοτησε την ανοδο της Ρωσιας ως υπερδυναμης. Το Great Chill δεν σκοτωσε μονο με το κρυο, αλλα με την πεινα που ακολουθησε το 1709 και το 1710. Ο Λιμος: Καθως τα σιτηρα παγωσαν μεσα στο εδαφος, η τιμη του ψωμιου εκτοξευτηκε. Στη Γαλλια μονο, υπολογιζεται οτι 600.000 ανθρωποι πεθαναν απο τον λιμο που προκαλεσε ο παγετος. Οι Επιδημιες: Ο αποδυναμωμενος πληθυσμος χτυπηθηκε απο την πανωλη (που επανεμφανιστηκε στη Βαλτικη και την Πρωσια) και απο επιδημιες γριπης. Το κρυο αναγκασε τους ανθρωπους να στοιβαζονται σε κλειστους χωρους με ζωα, διευκολυνοντας τη μεταδοση των νοσων. Επιστημονικη Τεκμηριωση (Πηγες) Luterbacher et al. (2004): “European Seasonal and Annual Temperature Variability”. Η μελετη αυτη ανασυνθετει τον χαρτη του 1709, δειχνοντας οτι ηταν ο ψυχροτερος χειμωνας των τελευταιων 500 ετων The Great Frost of 1709: Ερευνες απο το University of Reading εχουν αναλυσει τα ημερολογια του Derham και αλλων επιστημονων της εποχης, επιβεβαιωνοντας οτι οι θερμοκρασιες στην κεντρικη Ευρωπη επεσαν κατω απο τους -20°C για εβδομαδες. Το Great Chill μας θυμιζει οτι η Μικρη Παγετωδης Περιοδος δεν ηταν μια σταθερη κατασταση, αλλα μια εποχη βιαιων κλιματικων «αιχμων» που μπορουσαν να αφανισουν το 5-10% του πληθυσμου μιας χωρας μεσα σε μερικους μηνες. Ελλαδα μαιος Μαΐου του 1816, δεν διαθετουμε επισημα μετεωρολογικα δεδομενα με τη μορφη που τα γνωριζουμε σημερα (οπως απο τον σταθμο του Εθνικου Αστεροσκοπειου Αθηνων, ο οποιος αρχισε να λειτουργει αργοτερα), αλλα εχουμε μια πολυ καλη εικονα μεσω της κλιματικης αναπαραστασης (climate proxy data) και των ιστορικων πηγων. Ενω στη Δυτικη Ευρωπη και τη Βορεια Αμερικη το 1816 ηταν μια καταστροφη με χιονια μεσα στο καλοκαιρι, η Ελλαδα και η ευρυτερη περιοχη των Βαλκανιων φαινεται πως επηρεαστηκαν καπως διαφορετικα, αν και το κλιμα παρεμεινε εξαιρετικα ανωμαλο. Η Θερμοκρασια στην Ελλαδα τον Μαιο του 1816 Αποκλιση απο τα κανονικα επιπεδα: Υπολογιζεται οτι η θερμοκρασια ηταν 2°C με 3°C χαμηλοτερη απο τον μεσο ορο της εποχης. Αν θεωρησουμε οτι μια μεση μεγιστη θερμοκρασια για τον Μαιο στην Αθηνα ειναι σημερα γυρω στους 24-26°C, τοτε το 1816 οι τιμες αυτες κυμαινονταν πιθανοτατα μεταξυ 18°C και 21°C, με τις νυχτες να ειναι ιδιαιτερα ψυχρες. Το φαινομενο της «Υγρης Ψυξης»: Σε αντιθεση με το ξηρο κρυο, ο Μαιος του 1816 στην Ελλαδα χαρακτηριστηκε απο ασυνηθιστα πολλες βροχοπτωσεις. Η ηφαιστειακη τεφρα στη στρατοσφαιρα αλλαξε την κυκλοφορια των αεριων μαζων, φερνοντας υγρο και ψυχρο αερα απο τον Ατλαντικο και την Κεντρικη Ευρωπη προς τη Μεσογειο. Γιατι η Ελλαδα «γλιτωσε» τα χιονια του Ιουνιου ιουνιος Ενω στη Νεα Αγγλια των ΗΠΑ τον Ιουνιο του 1816 ειχαν χιονοθυελλες, η Ελλαδα προστατευτηκε εν μερει απο τη γεωγραφικη της θεση. Το «μπλοκαρισμα» των υψηλων πιεσεων πανω απο τη Δυτικη Ευρωπη αναγκασε τις ψυχρες μαζες να κινηθουν νοτια, αλλα μεχρι να φτασουν στον ελλαδικο χωρο ειχαν χασει ενα μερος της παγωμενης ισχυος τους, μετατρεποντας το φαινομενο σε παρατεταμενο, βαρυ φθινοπωρο αντι για χειμωνα. Αν και βρισκομασταν στην προεπαναστατικη περιοδο (υπο Οθωμανικη κυριαρχια), υπαρχουν αναφορες σε χρονικα και μοναστηριακους κωδικες για: Καταστροφη της παραγωγης: Οι συνεχεις βροχες του Μαΐου και του Ιουνιου «σαπισαν» τα σιτηρα στα χωραφια. Ακριβεια: Η τιμη του ψωμιου ανεβηκε στα υψη, προκαλωντας τοπικους λιμους σε ορεινες περιοχες της Πελοποννησου και της Στερεας Ελλαδας. Παραξενα φαινομενα: Αναφορες για εναν «θαμπο ηλιο» που δεν ζεσταινε και για ουρανους που ειχαν ενα αποκοσμο κοκκινωπο η κιτρινο χρωμα κατα τη δυση (λογω των ηφαιστειακων σωματιδιων). Συνοψιζοντας, ο Μαιος του 1816 στην Ελλαδα δεν ηταν μια εποχη για μπανια στη θαλασσα. Ηταν ενας μηνας μελαγχολικος, βροχερος και αφυσικα κρυος, που προμηνυε μια πολυ δυσκολη χρονια για την επιβιωση του πληθυσμου. Το 1816, ο Ιωαννης Καποδιστριας βρισκοταν στο απογειο της διπλωματικης του καριερας ως Υπουργος Εξωτερικων της Ρωσικης Αυτοκρατοριας, διπλα στον Τσαρο Αλεξανδρο Α’. Δεν αφησε ενα ενιαιο εργο για τον καιρο, αλλα οι αναφορες του εκεινη τη χρονια (μεσα απο την επισημη αλληλογραφια, τα υπομνηματα και τις προσωπικες του επιστολες) αντικατοπτριζουν την τεραστια κοινωνικη και πολιτικη κριση που προκαλεσε η «Χρονια χωρις Καλοκαιρι» στην Ευρωπη. Ιδου τι κατεγραψε και πως συνδεεται με τα γεγονοτα: Η Επισιτιστικη Κριση και η Ρωσικη Βοηθεια Το 1816, η Ευρωπη λιμοκτονουσε λογω της καταστροφης των σοδειων απο το ηφαιστειακο ψυχος. Ο Καποδιστριας, απο τη θεση του στη Ρωσια (τη μονη χωρα που ειχε τοτε πλεονασμα σιτηρων), διαχειριστηκε την αποστολη βοηθειας. Σε επιστολες του προς τους πρεσβευτες και τον Τσαρο, περιγραφει την «εξαθλιωση των λαων της Δυσης» και την αναγκη να παραμεινει η Ρωσια σταθερη ως τροφοδοτης της Ευρωπης για να αποφευχθουν οι επαναστατικες εξεγερσεις που πυροδοτουσε η πεινα. Το Υπομνημα για τα Επτανησα (1816) Εκεινη τη χρονια, ο Καποδιστριας εγραψε το περιφημο υπομνημα προς τον Βρετανο αρμοστη Thomas Maitland, διαμαρτυρομενος για την αυταρχικη διοικηση στα Επτανησα. Αν και το κειμενο ειναι πολιτικο, οι πηγες αναφερουν οτι ο Καποδιστριας ανησυχουσε για την οικονομικη εξαθλιωση των συμπατριωτων του. Η «χρονια χωρις καλοκαιρι» ειχε χτυπησει και τα Ιονια νησια (ιδιαιτερα την παραγωγη λαδιου και κρασιου), και ο Καποδιστριας τονιζε οτι η δυσβαστακτη φορολογια των Αγγλων σε μια περιοδο τοσο κακης παραγωγης θα οδηγουσε στον ολεθρο. Η Αλληλογραφια με τη Φιλικη Εταιρεια Το 1816 ειναι η χρονια που ο Νικολαος Γαλατης επισκεπτεται τον Καποδιστρια στην Πετρουπολη για να του προτεινει την ηγεσια της Φιλικης Εταιρειας. Στις καταγραφες της συναντησης και στις μετεπειτα επιστολες του, ο Καποδιστριας εμφανιζεται εξαιρετικα επιφυλακτικος. Η αναλυση του επηρεαζεται απο τη γενικοτερη ασταθεια της Ευρωπης. Θεωρουσε οτι οσο η Ευρωπη βρισκοταν σε κριση (οικονομικη και κλιματικη), οποιαδηποτε ελληνικη εξεγερση θα φανταζε στα ματια των Μεγαλων Δυναμεων ως μια ακομα «εξεγερση της πεινας» η «ιακωβινισμος», κατι που θα οδηγουσε στην καταστολη της. Προσωπικες Επιστολες προς τον πατερα του, Αντωνιο Στην αλληλογραφια με τον πατερα του στην Κερκυρα, ο Ιωαννης αναφερεται συχνα στις δυσκολιες των καιρων. Αν και δεν κανει επιστημονικη αναλυση του φαινομενου Tambora, χρησιμοποιει εκφρασεις οπως «οι καιροι ειναι χαλεποι» και εκφραζει την αγωνια του για την υγεια και την επιβιωση των Ελληνων, καθως οι αρρωστιες (που συχνα ακολουθουσαν τους λιμους) θεριζαν την υπαιθρο. Παντως και σαν Κυβερνητης, αντιμετωπιση και την περιπτωση μιας επιδημιας πανωλης στην αρχη της Διοικησης του. Που βρισκονται αυτα τα κειμενα; Τα γραπτα του Καποδιστρια απο το 1816 βρισκονται κυριως στις εξης συλλογες: Αρχειο Ιωαννη Καποδιστρια (Κερκυρα): Περιλαμβανει την προσωπικη και οικογενειακη αλληλογραφια. Vneshnyaya Politika Rossii (Εξωτερικη Πολιτικη της Ρωσιας): Μια τεραστια συλλογη ρωσικων διπλωματικων εγγραφων οπου καταγραφονται οι επισημες θεσεις του ως Υπουργου για την κριση στην Ευρωπη το 1816. Υπομνημα περι της παρουσης καταστασεως των Ελληνων (1816): Το κειμενο που απεστειλε στους Ευρωπαιους ηγετες, προσπαθωντας να συνδεσει τη μοιρα της Ελλαδας με τη σταθεροτητα της Ευρωπης. Συμπερασματικα, ο Καποδιστριας δεν εγραψε «για το κλιμα», αλλα εγραψε μεσα στο κλιμα της εποχης. Η οπτικη του ηταν εκεινη του διπλωματη που εβλεπε μια ηπειρο να παγωνει, να πειναει και να κλονιζεται κοινωνικα, και προσπαθουσε να προστατευσει την Ελλαδα απο αυτη τη γενικευμενη καταρρευση. Η περιπτωση της Ρωσιας το 1816 ειναι μια απο τις πιο ενδιαφερουσες εξαιρεσεις στην παγκοσμια ιστορια του κλιματος. Ενω η Δυτικη Ευρωπη, η Βορεια Αμερικη και η Κινα βιωναν μια πρωτοφανη καταστροφη, η Ρωσικη Αυτοκρατορια οχι μονο δεν «παγωσε», αλλα μετατραπηκε στον τροφοδοτη ολοκληρου του πλανητη. Ακολουθει η τεκμηριωση των γεγονοτων στη Ρωσια εκεινη τη χρονια: Το Παραδοξο του Καιρου: Ζεστη αντι για Ψυχος Συμφωνα με αναλυσεις απο τη βαση δεδομενων PAGES2k και την εργασια του Gillen D’Arcy Wood (Tambora: The Eruption That Changed the World), η ατμοσφαιρικη κυκλοφορια το 1816 δημιουργησε ενα «μπλοκαρισμα». Η Αιτια: Το ηφαιστειακο νεφος προκαλεσε μια μετατοπιση των αεροχειμαρρων (jet streams). Ενω ο παγωμενος αερας εγκλωβιστηκε πανω απο τη Δυτικη Ευρωπη και τις ΗΠΑ, στη Ρωσια (ιδιαιτερα στη νοτια και την κεντρικη) σημειωθηκε μια ασυνηθιστα θερμη και ξηρη περιοδος. Τεκμηριωση: Οι καταγραφες θερμοκρασιας απο την Αγια Πετρουπολη δειχνουν οτι το καλοκαιρι του 1816 ηταν θερμοτερο απο τον μεσο ορο των προηγουμενων ετων, σε πληρη αντιθεση με το Λονδινο η το Παρισι. Η Ρωσια ως «Σιτοβολωνας» της Λιμοκτονουσας Ευρωπης Επειδη η Ρωσια ειχε εξαιρετικη σοδεια το 1816, εγινε η κυρια πηγη σιτηρων για την Ευρωπη που πεθαινε απο την πεινα. Η Στρατηγικη: Ο Τσαρος Αλεξανδρος Α’, με τη διπλωματικη υποστηριξη του Ιωαννη Καποδιστρια, εκμεταλλευτηκε αυτη την κλιματικη συγκυρια. Οι εξαγωγες ρωσικου σιταριου αυξηθηκαν κατακορυφα. Τεκμηριωση: Στα ρωσικα διπλωματικα εγγραφα της σειρας Vneshnyaya Politika Rossii, καταγραφονται οι εντολες του Καποδιστρια προς τους προξενους στη Μεσογειο και τη Δυτικη Ευρωπη για τη διευκολυνση του εμποριου σιτηρων. Το λιμανι της Οδησσου γνωρισε τοτε μια απο τις μεγαλυτερες περιοδους ακμης του, καθως τα καραβια μετεφεραν ρωσικο σιταρι σε ολο τον κοσμο. Η Γεωπολιτικη Ανοδος Η «Χρονια χωρις Καλοκαιρι» εδωσε στη Ρωσια μια τεραστια πολιτικη ισχυ. Η Δυση, οικονομικα εξαντλημενη απο τους Ναπολεοντειους Πολεμους και τωρα χτυπημενη απο τον λιμο, εξαρτιοταν απο το ρωσικο σιταρι. Τεκμηριωση: Ο ιστορικος John Post στο βιβλιο του “The Last Great Subsistence Crisis in the Western World” εξηγει οτι η ικανοτητα της Ρωσιας να τροφοδοτει την Ευρωπη το 1816-1817 εδραιωσε τη θεση της ως ηγετιδας δυναμης στην «Ιερα Συμμαχια». Η Μαρτυρια του Καποδιστρια Σε υπομνημα του 1816, ο Καποδιστριας σημειωνει την αντιθεση αναμεσα στην ευημερια της Ρωσιας και την εξαθλιωση της υπολοιπης ηπειρου. Αναφερει οτι η Ρωσια πρεπει να ενεργησει ως «φιλανθρωπος δυναμη», χρησιμοποιωντας τους πορους της για να σταθεροποιησει τα ευρωπαϊκα κρατη που κινδυνευαν απο κοινωνικες εξεγερσεις λογω της πεινας. Συνοπτικη Τεκμηριωση Πηγων: D’Arcy Wood (2014): Αναλυτικα στοιχεια για το πως η Ρωσια απεφυγε την ψυξη λογω ατμοσφαιρικων ρευματων. Luterbacher, J. (2004): Μελετη “European Seasonal and Annual Temperature Variability” που δειχνει τους χαρτες θερμοκρασιας του 1816, οπου η Ρωσια εμφανιζεται με “θερμες ανωμαλιες”. Αρχεια Εξωτερικης Πολιτικης Ρωσικης Αυτοκρατοριας (AVPR): Εγγραφα που πιστοποιουν τον ογκο των εξαγωγων σιτηρων το 1816. Αυτη η παγκοσμια καταστροφη λειτουργησε ως η «χρυση ευκαιρια» για τη ρωσικη αυτοκρατορια, επιβεβαιωνει και το “too big to die”!